تهران و منظر صوتی
لطیف روحانی
بر اساس مطالعات جدید برای ارزیابی صوت در محیط شهری باید به دو نکته توجه کرد؛ نخست، سنجش تأثیرات ذهنی صوت علاوهبر پارامترهای اکوستیکی و دوم، ارزیابی جنبههای مثبت و منفی آن توأمان در تعیین میزان کیفیت صوتی محیط شهری؛ به بیان دیگر صوت در محیط شهری میتواند همزمان مفاهیم گوناگونی داشته باشد. این گوناگونی بیش از آنکه به خصوصیات فیزیکی صوت (مانند شدت یا فرکانس) وابسته باشد، به مفهوم صوت و رابطه آن با شنونده بستگی دارد. با این رویکرد، مفهوم منظر صوتی به معنی ارتباط میان تجربیات شنیداری شهروندان و زمینههای مادی و فرهنگی-اجتماعی در محیط شهر است. با چنین تعریفی مفهوم منظر صوتی را میتوان جایگزین مسئله آلودگی صوتی شهر کرد. صدا در اثر تغییر فشار هوا ایجاد میشود و با سرعت تقریبی 340 متر در ثانیه در هوای 15 درجه سانتیگراد منتشر میشود و به ازای هر یک درجه سانتیگراد افزایش دما، 6/0 متر در ثانیه به سرعت آن اضافه میشود. حال میزان آشفتگی و آلودگیهای صوتی و گرمای شهر تهران را با هم جمع کنید و ببینید چه فاجعه صوتیای در شهر در جریان است. این در حالی است که انسان صداهای صفر تا 120 دسیبل(db) را میشنود. صفر دسیبل آستانه شنوایی و 80 دسیبل آستانه حرانی است. در واقع صداهای بالاتر از 70 یا 80 دسیبل برای انسان ناخواسته و 120 دسی بل آستانه درد و صداهای بالاتر از 120 دسیبل به اعضای شنوایی آسیب میرساند. از طرفی آلودگی صدا بیشتر جنبه احساسی و ذهنی دارد و برخلاف آلودگیهای دیگر مثل آبوهوا، بهدلیل مشخصنبودن استاندارد مجاز آلودگی آن برای مدیران شهری، نادیده گرفته میشود. مضافا شرایط اقلیمی و توپوگرافیک محیط و اصطکاک ناشی از ساختمانهای شهر بر نوع معماری در ترکیب کاربریها و میزان صدای محیط شهری تأثیر دارد. با توجه به مطالب مذکور درباره منظر صوتی و البته جنبههای منفی آلودگی صوتی شهر تهران، باید به دو دسته کاربری توجه کرد؛ کاربری اول: آن دسته از کاربریهایی که بهدلیل آلودگی صوتی بیش از حد مجاز نمی توانند در محدوده شهر تهران قرار بگیرند؛ ازجمله فرودگاهها و راهآهن و منابع سنگین که هر سه مورد در حریم شهر تهران وجود دارند. کاربری دوم: کاربریهایی هستند که در صورت مکانیابی و همجواری درست و تمهیدات مناسب اکوستیکی قابلیت قرارگرفتن در محدوده شهر را دارند؛ مانند کارگاههای صنعتی جوشکاری، صافکاری، نجاری، و.... بهطور قطع هرکدام از این کاربریها در آشفتگی و آلودگی صوتی تهران نقش دارند. هواپیما از فاصله یک کیلومتری، صد تا 300 دسیبل صدا تولید میکند. ترمینالها و ایستگاه راهآهن در فاصله هفتمتری، صد دسیبل صدا تولید میکند. ترافیک سنگین در ساعات پرتردد روز، 85 دسیبل صدا تولید میکند. حرکت وسایل نقلیه در سرعت کم با بوقزدن، صدای اگزوز و موتور، 95 دسیبل و در سرعت بیش از 70 کیلومتر بر اثر صدای اصطکاک چرخها با جاده و مقاومت هوا در برابر بدنه اتومبیل صد دسیبل صدا تولید میکند.
حال به این مجموعه صدامترهای کمپرس و موتورهای برقی و صداهای ناشی از کارهای ساختمانی، بلندگوها و سروصدای جمعیت در کوچه و خیابان را هم اضافه کنید تا متوجه شوید چه خطرات جدیای سلامت روح و روان شهروندان تهرانی، بهویژه کودکان و سالمندان را تهدید میکند. عوارضی دائم و موقت بر رفتارهای بیولوژی، اختلالات روحی و جسمی، ناراحتی عصبی با کاهش راندمان کار، کاهش ضربان قلب و اختلال در تنفس بههمراه افزایش فشار خون، بیمارهای پوستی، سبکشدن خواب، کاهش زمان خواب عمیق (در اثر صداهای 40 تا 45 دسی بل) و نهایتا در معرض صدای بیش از 150دسیبل قرارگرفتن باعث فلج کامل اعضا میشود. با این اوصاف ضرورت توجه و دقت برنامهریزان، مدیران و اعضای محترم شورای شهر تهران دوچندان است. ازهمینرو باید به تمهیدات زیر توجه شود: 1- افزایش حریم بزرگراهها و ایجاد حفاظ اکوستیکی در برابر فشار صدای 80 اتوبانها و رعايت حریم 30 متری در دو طرف بزرگراه بههمراه درختکاری و فضای سبز. 2- منطقهبندی کاربریها و استقرار درست آنها و انتقال کارگاهها و کارخانهها و همچنین فرودگاه و راهآهن به خارج از شهر. 3- افزایش فضای سبز و درختکاری بهویژه با گونههای پهنبرگان و سوزنیبرگها، ازجمله اقاقیا، چنار، سرو، کاج و بیدمجنون. 4- ارتقای سطح دانش و آگاهی شهروندان درباره مسائل زیستمحیطی، ازجمله منظر صوتی شهر. 5- باید به معماری شنیداری و همحسی فرم صدا در ضوابط شهرسازی، بهویژه معماری نما، که جدیدا ضوابط آن به همت و پیگیری سازمان زیباسازی شهرداری به تصویب رسیده است، توجه شود؛ چراکه معماری شنیداری حلقه مفقوده در منظر صوتی شهر تهران است. اگر معماری هنر طراحی در فضاست، موسیقی هنر طراحی در زمان است. بنابراین حرکت در فضا آن چیزی است که معماری را به موسیقی پیوند میدهد؛ اگرچه مفهوم صوت در معماری و استفاده از تکنیکها و خواص اکوستیکی قدمتی همسنگ خود معماری دارد. اصولا همحسی بین صدا و فرم در فضای شهری موجب تحریک فعالیت مخاطب در فضا و تعامل بیشتر انسان و محیط میشود. در واقع معماری شنیداری میتواند بر خلقوخو و روابط اجتماعی ما اثر داشته باشد؛ چیزی که در معماری آشفته شهر تهران دیده نمیشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.