|

صلح ناگزیر امام‌حسن(ع)

علی‌اکبر گلقندشتی پژوهشگر

نیمه ماه رمضان، میلاد دومین امام همام است. امام‌حسن(ع) در 47 سال زندگی خود منشأ خدمات زیادی بودند. آموزش معارف اسلامی، پرورش شاگردان، کمک به مستمندان، زنده‌نگه‌داشتن خاطره پیامبر در جامعه اسلامی، حفظ انسجام شیعیان در مقابل حکومت اموی، رسواکردن استفاده‌کنندگان ابزاری از دین و...، از مهم‌ترین این خدمت‌هاست؛ اما متأسفانه از این همه، تنها صلح ایشان با معاویه در ذهن‌ها مانده است. حسرت بیشتر اینکه این تقلیل‌گرایی درباره همه امامان علیه‌السلام وجود دارد. در مورد شرایط تاریخی که منجر به امضای صلح‌نامه امام‌حسن(ع) و معاویه شد، شرایط جهان اسلام و عراق‌-‌حداقل پس از جنگ صفین- محل مراجعه است. به علل مختلف، در آن مقطع، فقط چهار شهر بزرگ در تحولات اسلامی نقش داشتند؛ مدینه، بصره، کوفه و شام. مدینه به علت ضعف اقتصادی، سیاسی و نیروی انسانی، فقط از جهت مذهبی تأثیرگذار بود. از سه شهر فعال، دو شهر کوفه و بصره در اختیار امیرالمؤمنین بودند، ولی به دلیل پشتیبانی مردم بصره از طلحه و زبیر در جنگ جمل و کشته‌شدن تعداد زیادی از مردم بصره در آن جنگ، همراهی چندانی با سیاست‌های امیرالمؤمنین نمی‌کردند. از این دو شهر باقی‌مانده، بنابر گزارش‌های تاریخی، شهر شام تقریبا به‌دلیل تهدید و تطمیع معاویه، یک‌دست شده بود و همه در خدمت او بودند، ولی شهر کوفه با مشکلات جدی و ازجمله با چنددستگی دست‌به‌گریبان بود. مهم‌ترین اتفاق کوفه پس از جنگ صفین، جدی‌شدن اختلاف خوارج با شیعیان و دیگر گروه‌هاست. خوارج در پذیرش حکمیت از سوی امام‌علی(ع) مهم‌ترین نقش را داشتند. ولی بعدا با حکمیت مخالفت کردند و از امام خواستند به دلیل قبول پذیرش حکمیت توبه کند. لجاجت خوارج، امام را ناچار به جنگ با آنها کرد. وجود ارتباط عاطفی بین کشته‌شدگان خوارج و برخی قبیله‌های کوفه، در شدت‌بخشیدن به وضع نابسامان آن شهر اثر زیادی داشت. حداقل در شش حمله سنگین شهرهای بصره، اطراف کوفه، مدائن، مدینه، هیت و انبار...، توسط لشکریان معاویه غارت شدند، ولی کوفیان بی‌اراده در مقابل آنها اقدامی نکردند و امام‌علی(ع) بارها آرزوی مرگ کرد. در این زمان شهادت محمد ابی‌بکر، سقوط مصر و شهادت مالک‌اشتر -‌تنها کسی که می‌توانست مردم یمن و کوفه را متحد کند- وضعیت را بدتر کرد. در این حالت، ایشان با خطبه‌های آتشین توانست فقط انگیزه‌های شیعیان و برخی گروه‌ها را برای مقابله با دین‌ستیزی و ظلم معاویه آماده و آنان را در پادگان «نخیله» جمع کند، ولی ناگهان در سحرگاه 19 رمضان ضربت خورد و سپس به شهادت رسید. کوفیان هرچند با سیاست‌های امیرالمؤمنین همراهی نمی‌کردند، ولی ایشان را بهترین رهبر می‌دانستند و با شهادت ایشان بوی مرگ تمام شهر کوفه را فرا گرفت. در این اوضاع، شیعیان به دلیل وصیت امام‌علی(ع) و دیگر گروه‌ها با امام‌حسن(ع) بیعت کردند. ابن‌عباس به مردم کوفه گفت «از علی(ع) کسی باقی مانده؛ اگر دوست دارید، برای بیعت با او بیرون آیید و اگر کراهت دارید، هیچ‌کس بر دیگری تعهدی ندارد». (گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، رسول جعفریان).

امام‌حسن (ع) توانست با تبلیغات، رایزنی با سران قبایل و افزایش حقوق سربازان، لشکری 12‌هزار نفری در پادگان نخیله برای جنگ با معاویه آماده کند. پراکندگی اعتقادی و انگیزه‌های متفاوت آنها بزرگ‌ترین مشکل امام‌حسن(ع) بود. شیخ‌مفید این افراد را به چند دسته تقسیم می‌کند. 1- شیعیان 2- خوارج (آنها حاضر بودند برای جنگ با معاویه با هرکسی همراهی کنند) 3- افرادی که برای غنیمت همراه شده بودند 4- پیروان رؤسای قبایل. (ارشاد شیخ‌مفید، ج2 ص351). امام‌حسن(ع)، در یکی از منازل سخنرانی کرد، ولی خوارج و نیروهای فرصت‌طلب از آن سوءاستفاده کردند و به امام حمله کردند و یکی از آنها امام را به‌شدت زخمی کرد. متأسفانه در این زمان فرمانده لشکر امام‌حسن(ع) عبیدالله‌بن‌عباس که پیشاپیش حرکت می‌کرد، (پسرعموی امام) به امام خیانت کرد و در مقابل دریافت مال به معاویه پیوست. بنابر گفته شیخ‌مفید سران قبایل به معاویه نوشتند حاضرند امام‌حسن(ع) را به او تسلیم کنند. (همان، ص353). سستی یاران امام‌حسن(ع) و درخطربودن جان تمام اهل‌بیت(ع) و شیعیان واقعی، درنهایت منجر به امضای قرارداد صلح شد. استاد محمدرضا حکیمی درباره تصمیم امام‌حسن(ع)، می‌گوید: «اگر تصور شود که امام می‌توانست با همان شمار اندک به جنگ معاویه بشتابد، باید یاد کرد آنچه اکنون منظور امام بود؛ جهاد بود نه شهادت و جهاد مانند همه ‌چیزهای دیگر شرایطی دارد و امکاناتی می‌خواهد... ؛ اما شهادت در آن برهه از زمان، برای جناح حق تجربه تازه‌ای نبود، یعنی شهادت امام‌حسن(ع) - اگر در جنگ با معاویه اتفاق می‌افتاد- از نوع شهادت خود حضرت‌علی محسوب می‌شد نه از نوع عاشورا». (امام در عینیت جامعه، ص154)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.