عشق آموخت مرا شکل دگر خندیدن
گیتی صفرزاده. سردبیر گلآقا
بعضیها عقیده دارند خنداندن ایرانیها کار بسیار مشکلی است، بعضیها میگویند مردم ایران استعداد غریبی در تبدیل هر اتفاق خوشایند یا ناخوشایندی به طنز دارند، عدهای نظرشان این است که این کارها طنز نیست، فکاهه است. گروهی با فکاهه مخالفند، دستهای فقط طنز را باارزش میدانند، جمعیتی هنوز برسر تعاریف طنز و فکاهه و هزل درگیرند و در مجموع همه ما هرروز مصرفکننده انبوهی لطیفه هستیم که به مدد تکنولوژی در گوشیهای هوشمند و غیرهوشمندمان خودنمایی میکنند. دراینمیان داستان انتشار نشریات طنز، داستان پراشک چشمی است که فراموش شده. البته هرازچندگاهی (مثلا با مطرحشدن یک موضوع اجتماعی که یادآور کاریکاتور یا مطلبی است که قبلا در یکی از نشریات طنز چاپ شده) عدهای به یاد داستان نشریات طنز و کمشدن تعدادشان و خاموششدن بسیاری از آنها میافتند. اینکه چقدر خوب است که نشریات طنز و فکاهه وجود داشته باشند و از فواید اجتماعیاش میگویند. اما حکایت نشریات طنز در ایران حکایت غریب و سختی است. از زمان انتشار اولین نشریه طنز در زمان مشروطه، تاکنون حدود 200 نشریه طنز در ایران منتشر شدهاند که عمر بعضی از آنها فقط یک شماره بوده است. طولانیترین نشریه طنز، نشریه «توفیق» بوده که از سال 1301 تا 1350 در چهار دوره مختلف منتشر شد. بعد از انقلاب هم در فاصله بهمن 57 تا شهریور 58 بیش از 30 نشریه طنز منتشر شدند که بیشتر متأثر از جو انقلابی و سیاسی آن دوران بودند و ناگفته پیداست که عمرشان طولانی نشد. طولانیترین زمان انتشار نشریه طنز بعد از انقلاب متعلق به نشریه طنز و کاریکاتور است که هنوز به چاپ میرسد و شاید عجیبترین عدم انتشار نشریه طنز مربوط به نشریه گلآقا باشد که با تصمیم شخصی کیومرث صابریفومنی در آغاز سیزدهمین سال انتشار متوقف شد؛ تصمیمی که هیچگاه بهروشنی از دلایلش سخن نگفت جز اینکه: شاهکار من انتشار مجله گلآقا نبود، توقفش بود. اما چرا در میان مردمی آنقدر علاقهمند به طنز و شوخطبعی، داستان انتشار مجلات طنز داستانی پرفرازونشیب است؟ شاید بتوان مجموعه عواملی را در این رابطه برشمرد: - طنزنویسی مثل هر نوع دیگری از ادبیات، مفاهیم و تعاریف خودش را دارد. نوشتن طنز مطبوعاتی نیز علاوه بر ذوق و قریحه و آشنایی با ادبیات و مفاهیم، احتیاج به کسب تجربهای دارد که جز با قرارگرفتن در فضای کار و تبادل تجربیات و لمس زنده موقعیتها امکانپذیر نیست. به همین دلیل است که برای انتشار یک نشریه طنز احتیاج به مجموعهای از نیروهای مستعد و باتجربه دارد که در کنار هم نتیجه کار را مطلوب کنند. عمر کوتاه نشریات طنز همواره باعث میشده که امکان انتقال تجربیات و پرورش نیروهای مستعد از دست برود. نگاهی به چهرههای مطرح طنزنویسان مطبوعاتی در 50 سال اخیر نشان میدهد که در فاصله توقف انتشار نشریه توفیق و انتشار نشریه گل آقا (دونشریه مطرح در قبل و بعد از انقلاب)، گویی یک گروه سنی را از دست دادهایم که قاعدتا باید اکنون در دهه ششم زندگیشان از اوج و شکوفایی طنزشان بهرهمند میشدیم. همین تجربههای گسسته، باعث شده که تدارک تحریریه کارآمد و مناسب برای شروع انتشار هر نشریه، مسئلهای سخت و دشوار باشد. - نگاهی به تعداد نشریات طنز در دورههای مختلف تاریخی مشخص میکند که بهمحض اینکه شرایط سیاسی دچار تغییرات اساسی میشود (مثل زمان پذیرش فرمان مشروطه یا بعد از شهریور 1320 یا زمان انقلاب 57) تعداد نشریات طنز بهطرز عجیبی افزایش پیدا میکند. این موضوع گرچه نشاندهنده بازشدن فضای سیاسی (یا شاید حتی نامعلوم بودن فضای سیاسی) باشد! اما بیشتر این نشریات، تریبونی برای بیان افکار و مطالبات سیاسی میشدند. همین موضوع، بیان و لحن آنها را بیشتر به سمت هزل و تمسخر و شعارگویی سوق میداد و از طنز و ادبیات فاصله میگرفتند. روشن است که هرجا ادبیات و هنر، کاربردی ابزاری پیدا کنند، عمرشان کوتاه میشود. همین موضوع، امکان ایجاد جریان غنی و پویای طنز مطبوعاتی را کم میکرد. - میگویند خوانندگان طنز از سطح درک بالاتری نسبت به خوانندگان عادی برخوردارند. این گفته بیانگر این ماجراست که درک طنز، تمایزقائلشدن بین تمسخر و انتقاد و شناخت ضرورت وجود طنز، احتیاج به آگاهی دارد. چه بسیار نمونههایی از نشریات طنز که به علت نبود این شناخت از طرف هیأت حاکمه هر دوران، مورد هجمه قرار گرفتهاند و بخش مهمی از وقت و سرمایه خود را صرف توجیه و توضیح کارشان کردهاند تا متقاعد کنند که کارشان نه تمسخر است و نه توهین و تخریب. معمولا مردم عادی فقط وقتی نشریهای در هر دوران به دلیلی تعطیل یا کارش محدود میشود، گمان میکنند که اتفاقی روی داده است، اما حقیقت این است که در همه دورانها و حتی در شرایطی که به چشم خواننده عادی یک مجله طنز در حال انتشار با روال عادی خود است، دست اندرکاران و صاحبان نشریه در حال کشمکش و پاسخگویی به عوامل و نیروهایی هستند که تفسیر خود را از هر نوشته و کاریکاتور دارند. به این ماجرا شفافنبودن قوانین و تعاریف در حوزه مطبوعاتی را هم بیفزایید. - بعضیها فکر میکنند مهمترین دلیل ظهورنکردن نشریات طنز متعدد، وجود شرایط و محدودیتهای سیاسی است. جدا از اینکه واقعا تا چه میزان فشار سیاسی میتواند ریشه طنز را بخشکاند یا برعکس امکان خلق نمادها و نشانههای تازهای به آن بدهد، نداشتن حیات و مقبولیت برخی از نشریات طنز به نشناختن فضای جامعه و حساسیتهایش برمیگردد. طنز مطبوعاتی بهشدت نبض جامعه خودش را دارد و اگر زبان دوره و خواستههایش را نشناسد، طرد میشود و مقبولیت پیدا نخواهد کرد. خوشبختانه درحالحاضر چند نشریه طنز و کاریکاتور از قبیل طنز و کاریکاتور، خط خطی، سه نقطه و ضمیمههایی در روزنامهها منتشر میشوند. اما به نظر میآید این نشریات در مقایسه با همتایان قبلی خود با مشکلات جدیدتری روبهرو هستند. گسترش شبکههای مجازی که در مجموع رقیبی جدی برای رسانههای نوشتاری بهحساب میآیند، با توجه به اینکه در زمینه طنز محدودیتهای فضای رسمی را ندارند، کار را برای نشریات طنز سختتر میکنند. نه از این جهت که صرف بیپروابودن در طرح مسائل مختلف باعث برتری آنها میشود، بلکه بیشتر از این نظر که درست همینجاست که ارزش یک کار هنرمندانه بیشتر درک میشود. به این مسئله تغییرات شدید اجتماعی در یک دهه اخیر و حتی تغییر نوع ارتباطات و زبان افراد جامعه را بیفزایید. اینجاست که معلوم میشود انتشار یک نشریه طنز، علاوه بر نیروهای کارآمد، همراهان اهل درک و شناخت درست و مدیریت قوی و عشقی عمیق میخواهد که بتواند خنده زمانه خود را بیافریند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.