بازخوانی دستاوردهای زنان دانشمند روی اسکناس ۱۰ دلاری
زنان هنوز جنس دوماند
مهدی کرمیان . عضو هیأتعلمی دانشگاه علومپزشکی بیرجند
با گذشت بیش از یک سده از چاپ اسکناس در ایالات متحده آمریکا، وزارت خزانهداری این کشور برای نخستینبار تصمیم دارد اسکناسهای رایج را منقش به چهره یک زن کند. این مهم از سال2020 میلادی که برابر با صدمین سالگرد اعطای حق رأی به زنان آمریکاست، عملی خواهد شد. برای این کار یا پرتره «الکساندر هامیلتون» از اسکناسهای 10 دلاری حذف میشود یا آنکه این اسکناس همزمان با اسکناسهای منقش به تصویر یک زن به چاپ خواهد رسید. بههمیندلیل، وزارت خزانهداری از عموم مردم آمریکا خواسته است نظرات خود را دراینباره از طریق رسانههای مختلف به اشتراک بگذارند. برای انتخاب چهره برتر، ماهنامه «پاپیولار ساینس» (Popular Science با معنای تحتاللفظی علم برای همگان)، فهرستی از 10 زن ارائه داده است که در زمینههای مختلف علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات پیشگام و پیشرو بودهاند و در ادامه به آنها اشاره خواهد شد. درعینحال، باید توجه داشت شاید هیچیک از این اسامی، شانس چندانی برای انتخاب نداشته باشند؛ چراکه اساسا ملاک مورد نظر خزانهداری در انتخاب چهره زن برتر، تلاش آنها در زمینه حاکمیت دموکراسی است نه پیشرفت علوم و فناوری؛ پس انتخاب چهرههایی نظیر «هریت تابمن»، «ابیگیل آدامز»، «سوزان ب.آنتونی» و «النور روزولت»، بسیار محتملتر بهنظر میرسد؛ اما شاید همین مقوله بابی شود برای مطرحشدن زنانی که نقش برجستهای در پیشرفت علوم داشتهاند؛ زنانی که شوربختانه در زمانه خود تنها بهدلیل جنسیتشان در حاشیه ماندند و هنوز هم آنطور که باید نامی از آنها در میان نیست.
1-«آملیا ارهارت» )1897 تا 1937( هرچند «آملیا» در زمینه علم و فناوری نقشهای کوچکی داشته است، اما شهرت او بیشتر بهواسطه آن است که اولین زنی بود که بهتنهایی عرض اقیانوس اطلس را با هواپیما پیمود و اینکه درنهایت در آخرین پروازش بر فراز اقیانوس آرام، بهنحو مرموزی ناپدید شد؛ اما گذشته از اینها، وی یکی از اولین خلبانان زن جهان است و آنقدر بیباک و کلهشق بود که تستهای پرواز اولیه هواپیماهای متعددی را هم برعهده میگرفت. در نظر داشته باشید در آن دوران (دهه 1920)، کمتر زنی به فکر گرفتن گواهینامه رانندگی بود. خدمت دیگر وی به علوم آنجا بود که در سال 1936، ابزارآلات علمی لازم برای بررسی لایه استراتوسفر جو را با هواپیمای خود حمل کرد و به دانشمندان امکان داد در این زمینه تحقیق کنند و این درست یک سال قبل از پرواز بیبازگشت او بر فراز اقیانوس آرام بود. «آملیا» در طول زندگیاش مشاغل مختلفی را تجریه کرد: از پرستاری و خدمت در جنگ گرفته تا تحصیل در رشته پزشکی و گذراندن دورههای مکانیک خودرو، اما زمانی که سوار هواپیما شد، برای همیشه شیفته پرواز شد و درنهایت هم جانش را بر سر این عشق گذاشت.
2- «چاین شیونگ وو» )1912 تا 1997( «وو» یکی از بزرگترین فیزیکدانان تجربی آمریکا در قرن بیستم بود. وی در چین متولد شد، اما در سال 1930 به آمریکا مهاجرت کرد و در رشته فیزیک هستهای در دانشگاه برکلی کالیفرنیا به تحصیل مشغول شد. وی در طول جنگ جهانی دوم در پروژه مانهاتان، در زمینه غنیسازی اورانیوم فعالیت میکرد. (در عمل غنیسازی اورانیوم، ایزوتوپهای اورانیوم 235 را از اورانیوم 238 جدا میکنند.) «وو» پس از جنگ، تحقیقات خود را ادامه داد و در سال 1954، شهروند آمریکا شد. وی آزمایشهایی را طرحریزی کرد که به رد یکی از فرضیههای مناقشهبرانگیز فیزیک ذرات بنیادی، که آن را «قانون پایستگی پاریته» مینامیدند، منجر شد. این کشف باعث شد که «تسونگ دائو لی» و «چن نینگ یانگ»، همکاران مرد او، برنده جایزه نوبل فیزیک در سال1957 شوند؛ اما در این بین نقش «وو» را نادیده گرفتند و وی از جایزه نوبل محروم ماند؛ هرچند بعدها با تصدی ریاست انجمن فیزیک آمریکا، اولین زنی لقب گرفت که به این مهم نائل آمده است. او برنده جایزه ولف در فیزیک نیز شده است.
3- «الیزابت بلکول»)1821 تا 1910( «بلکول» در سال 1849 میلادی، دانشنامه پزشکی خود را دریافت کرد و بهاینترتیب نخستین زن در تاریخ آمریکا بود که به اخذ درجه دکترای پزشکی نائل شد. از آن پس هم تلاش بیوقفهای برای پذیرش نقش زنان و استقرار آنها در ساختار علوم پزشکی در آمریکا آغاز کرد؛ ازجمله یک درمانگاه ویژه زنان و کودکان و نیز یک کالج اختصاصی آموزش پزشکی برای بانوان در شهر نیویورک احداث کرد. وی همچنین مبارز و فعال حقوق زنان و مخالف بردهداری بود. «الیزابت» در انگلستان و در یک خانواده پرجمعیت متولد شد. او پیشنهاد ازدواج هیچیک از خواستگارانش را نپذیرفت و هرگز ازدواج نکرد. پنج خواهر دیگرش نیز همینطور مجرد باقی ماندند. آنها به ایالات متحده مهاجرت کردند. زمانی که دختر نوجوانی بود، پدرش درگذشت و مسئولیت خانواده بر دوش او افتاد. او تحصیلاتش را تمام کرد و در سال 1844 به فکر آموختن حرفه پزشکی افتاد. پیش از او، زنان بهصورت آکادمیک این حرفه را نمیآموختند. او برای دانشگاههای زیادی نامه نوشت تا سرانجام در دانشگاه ژنو پذیرفته شد. وی مدتی نیز در بیمارستانهای پاریس به کارآموزی پرداخت.
4- «رابی هیروسه» )1904 تا 1960( «هیروسه» باکتریولوژیست و شیمیدانی بود که به تکمیل نخستین واکسنها علیه فلج اطفال کمک شایانی کرد. تحقیقات در زمینه درمان بیماری کشنده دیفتیری و نیز انواع آلرژی از کارهای دیگر او بود. بهعلاوه وی نخستین آمریکایی ژاپنیتباری بود که از دبیرستانهای آمریکا فارغالتحصیل شد و پس از آن مدرک کارشناسیارشد خود را در رشته فارماکولوژی در سال 1928 از دانشگاه واشنگتن و دکترای تخصصیاش را در رشته شیمی در سال 1932 از دانشگاه سینسیناتی اخذ کرد. وی سالها در دانشگاه سینسیناتی کار کرد و بعدها به بخش تحقیقات شرکت ویلیاممدل رفت و در زمینه سرم و پادتن تحقیق کرد. در سال 1940، انجمن شیمی آمریکا از 10 زن شیمیدان برجسته، که پژوهشهای برجستهای داشتند، تقدیر کرد و «رابی» هم یکی از آنها بود، تلخی روزگار اما، آنجاست که در همان حال که «هیروسه» زندگی خود را بر سر درمان فلج اطفال گذاشته بود (تحقیقاتی که به درخواست مستقیم «فرانکلین روزولت»، رئیسجمهور وقت آمریکا، در جریان بود)، بنابه مصوبه اجرائی دولت «روزولت»، خانواده «هیروسه» بهدلیل ژاپنیبودن به اردوگاههای آوارگان جنگی تبعید شدند. زمان، زمانه جنگ بود.
5- «ماریا میچل» )1818 تا 1889( «ماریا» سومین فرزند از 10 فرزند خانواه «میچل» بود؛ اما بعدها یکی از بزرگترین دانشمندان آمریکایی شد. «میچل» از همان اوان کودکی به ستارهها علاقه داشت. در 14 سالگی در خانهشان در ماساچوست آمریکا، محاسبات ناوبری را با استفاده از وضعیت ستارگان به ملوانان آموزش میداد. پس از آنکه در سال 1847 و در 28 سالگی ستاره دنبالهدار میچل را کشف کرد، شغل کتابداری را کنار گذاشت و اولین ستارهشناس حرفهای زن در آمریکا شد. در آن زمان «فردریک» (پادشاه دانمارک)، یک نشان طلایی را برای اولین کاشف «دوربینی» ستارههای دنبالهدار در نظر گرفت و «ماریا» یک سال بعد از کشف ستاره دنبالهدار خود، این نشان را بهدست آورد. وی در سال 1848، به عضویت آکادمی هنر و علوم آمریکا درآمد. او در بحبوحه درگیریهای اجتماعی، نماد نقشآفرینی زنان در علوم و ریاضیات بود. تا 95 سال بعد از آن تاریخ، هیچ زن دیگری نتوانست به آکادمی راه یابد. در سال1850 نیز به اتفاق آرا، بهعنوان اولین عضو مؤنث انجمن توسعه علوم آمریکا انتخاب شد و بیدرنگ به جنبش حقوق زنان در تحصیلات آموزش عالی پیوست.
6- «ملبا روی موتون» )1929 تا 1990( «ملبا» در دهه1960، دستیار بخش مسیریابی و ژئودینامیک برنامه پژوهشی ناسا و همچنین رئیس و سرپرست گروهی از ریاضیدانان ناسا بود که اصطلاحا به آنها کامپیوتر میگفتند. او یکی از ریاضیدانان سازمان فضایی آمریکا (ناسا) در ایام آغازین برنامه فضایی این کشور بود و بهعنوان کامپیوتری انسانی عمل میکرد و پیوسته مسیر ماهوارههای اولیه را حین چرخش به دور زمین پایش و اصلاح میکرد. او که کارش را به عنوان ریاضیدان شروع کرده بود، بعدها سرپرست ماهوارههای اکوی یک و دو شد، سپس به سِمَت برنامهنویس کامپیوتری ارشد و بعدها بهعنوان رئیس بخش تولید برنامههای کامپیوتری در مرکز پروازهای فضایی گادارد ناسا ارتقا یافت. «موتون» در فایرفاکس ویرجینیا به دنیا آمد و در سال 1950 با دریافت دانشنامه کارشناسیارشد ریاضی از دانشگاه هووارد فارغالتحصیل شد. او کار در ناسا را از سال 1959 شروع و در همانجا جایزه دستاورد آپولو و جایزه عملکرد خارقالعاده را دریافت کرد و در سال1973 نیز فارغالتحصیل شد.
7- «ویرجینیا آپگار» )1909 تا 1974( «ویرجینیا» که متخصص بیهوشی زایمان بود، در سال 1952 روش امتیازدهی سلامت نوزاد در لحظه زایمان را ابداع کرد. این روش در ارزیابی سلامت نوزادان تازهمتولدشده، نقشی حیاتی ایفا میکند. در این روش، پزشک با مشاهده و بررسی نحوه تنفس نوزاد، ضربان قلب، انقباضات عضلانی، رنگ پوست (برای مثال رنگ پوست متمایل به آبی میتواند نشاندهنده اختلالات تنفسی باشد) و پاسخ نوزاد به محرکهای خارجی، میتواند بلافاصله تشخیص دهد آیا نوزاد به مراقبتهای ویژه پزشکی نیاز دارد یا خیر. امتیازدهی به این علائم، که سیستم نمرهدهی آپگار (یا آپگار نوزاد) خوانده میشود، امروزه هم کاملا کاربردی است. در این روش، عدد آپگار نوزاد را در دقیقه اول تولد و همچنین دقیقه پنجم محاسبه میکنند. اگر عدد آپگار در دقیقه پنجم نامناسب بود، این ارزیابی را هر پنج دقیقه یکبار، تکرار میکنند. درعینحال، «آپگار» اولین زنی بود که به درجه استادتمامی در دانشکده پزشکی و جراحی دانشگاه کلمبیا در آمریکا نائل شد. «آپگار» علاوهبر فعالیتهای علمی و پژوهشی خود، حدود 60 مقاله علمی-آموزشی در نشریات و مجلههای مختلف منتشر کرد.
8- «فلورانس بسکام» )1862 تا 1945( «فلورانس» نخستین زنی بود که توانست از دانشگاه جان هاپکینز درجه Ph.D دریافت کند، البته مجبور بود تمام مدت در کلاس درس دانشگاه از پشت یک پرده، مطالب درسی استاد را گوش کند، چراکه تصور میکردند ممکن است وی در صورت حضور در کلاس، آرامش فکری دانشجویان پسر را بههم بزند! در سال 1895 از «بسکام» خواستند در یک کالج زمینشناسی تدریس کند. او نخستین زنی بود که به بررسی رشتههای مختلف زمینشناسی پرداخت و اولین زنی بود که در سال 1896 به سازمان زمینشناسی وارد شد. در سال 1924 به عضویت شورای جامعه زمینشناسان آمریکا درآمد و در سال 1930، به معاونت این سازمان رسید. او در سال 1931، به یکی از استادان خود نامهای نوشت و نصیحت پدرش را ذکر کرد که میگفت: «شادی زندگی باید از کار حاصل آید». او میگفت: «منحصربودن به یک رشته، افتخار ندارد. من از این بابت افتخار میکنم که میبینم امروزه دانشجویان دختر نیز همگام با مردان کارهای توجهبرانگیزی را در زمینشناسی انجام میدهند. اهمیت و ارزش این زنان مسلما در علم زمینشناسی محفوظ میماند».
9- «راشل کارسون»)1907 تا 1964( شاید جنبش زیستمحیطی نوین برای پاسداشت محیط زیست کرهزمین، بدون انتشار کتاب فوقالعاده تأثیرگذار «کارسون» به نام «بهار خاموش»، هرگز پا نمیگرفت یا دستِکم به این شکلی که امروز شاهد آن هستیم، نبود. وی علاوهبر اینکه بهعنوان یک نویسنده، صدای رسایی برای حفظ محیط زیست بود، در نقش یک زیستشناس حرفهای در سازمان خدمات حیاتوحش و آبزیان آمریکا نیز فعالیت میکرد؛ هرچند بعدها از سِمَتهای دولتی کناره گرفت تا تمام وقت خود را صرف نویسندگی علمی و زیستمحیطی کند. «راشل»، گرچه کتابها و مقالات بسیاری نوشته است، اما کتاب «بهار خاموش» وی از همه نامدارتر است. کتاب بهار خاموش او برنده هشت جایزه معروف شد. این کتاب از پرفروشترین کتابهایی است که درباره آلودگیهای کرهزمین و نقش بشر و فعالیتهای صنعتی و اقتصادی در آن، نگاشته شده است. بهار خاموش گفتاری است درباره آلایندههای ساخته دست بشر که حیات روی زمین را تهدید به نابودی میکنند. «کارسون» در سال1963 از کنگره آمریکا تقاضا کرد سیاستهای جدیدی برای حفاظت از سلامتی انسانها و محیط زیست اتخاذ کند. پس از مرگ وی، به پاس بزرگداشت او، منطقه حفاظتشدهای را «پناهگاه حیاتوحش راشل کارسون» نام نهادند.
10- «سالی راید» )1951 تا 2012( «راید» اولین فضانورد زن آمریکا بود، اما علاوهبراین، در زمینه تشویق نسل جدید به رشد و پویایی در کلیه زمینههای علمی و فناوری، به شکل خستگیناپذیری فعالیت میکرد. وی فیزیکدانی بود که در سال 1978 میلادی به ناسا پیوست و نخستین سفر فضاییاش را در سال 1983 در 32 سالگی با شاتل فضایی چلنجر به انجام رساند. «سالی راید» هنگام انجام این مأموریت نه فقط نخستین زن فضانورد آمریکایی، بلکه جوانترین فضانورد آمریکایی و سومین فضانورد زن جهان نیز بود. (پیش از سالی راید، دو فضانورد زن از روسیه با نامهای «والنتینا ترشکووا» و «اسوتلانا ساویتسکایا»، بهترتیب در سالهای 1963 و 1982، به فضا رفته بودند.) «سالی»، علاوهبر پژوهشهای فیزیکی و فعالیتهای فضانوردی، «شرکت علوم سالی راید» را نیز بنیان گذاشت. تمرکز این شرکت در تولید محتوا، ابزار و برنامههای مورد نیاز برای آموزش علوم در مقاطع دبستان و راهنمایی و تشویق دختران برای واردشدن به رشتههای علوم پایه بود. گفتنی است «سالی راید» تنها کسی بود که در هر دو کمیته بررسی سانحه شاتلهای چلنجر و کلمبیا حضور داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.