|

کشورهای 1+5 در کفه ترازو

نصرت‌الله تاجیک . دیپلمات پیشین در بریتانیا

در هفته آخر مهلت خودخوانده مذاکرات ایران و 1+5، همچنان اختلافاتی بین دو طرف وجود دارد و بدون تنازل یک یا دو طرف از مواضع اختلاف‌برانگیز، احتمالا توافق به خطر خواهد افتاد. صرف‌نظر از این مسئله، یک سؤال همچنان نیاز به پاسخ دارد: آیا رویکرد ایران در این دور از مذاکرات که وزن اصلی را به آمریکا داده، درست بوده است یا یک برآورد اضافی از وزن این کشور در تحولات بین‌المللی به شمار می‌رود؟ قبل از ورود به بحث اصلی اجازه می‌خواهم خاطرنشان کنم در شرایطی که دست آمریکا برای ایجاد هرگونه تضییقات و بحران سرزمینی، ژئوپلیتیکی، سیاسی و اقتصادی برای ایران بسته نیست و بستن منفذهای سیاست خارجی ایران و دمیدن در پروژه ایران و اسلام‌هراسی، درپیش‌‌‌گرفتن راهبرد سرزمین سوخته در سوریه و بازگذاشتن دست داعش در تحرکاتش در این کشور و عراق، همه در همین راستا تفسیر می‌شوند، صرفا واردشدن در مذاکره هسته‌ای و امیدواربودن به حل کلیه مشکلات دیپلماسی، غیر‌عملی به نظر می‌رسد. به ‌عبارت دیگر، دلیلی وجود ندارد از آمریکا انتظار داشته باشیم در تفاهمی بین ایران و غرب، مشکلات ایران و مخصوصا تحریم‌ها مرتفع شود، ولی آمریکا در مشکلات خود در منطقه یا جهان دست‌وپا بزند؛ یعنی رویکردی که بدون توجه به بستر و تحولات روابط بین‌المللی، مذاکره حول موضوعی را دنبال کند که دغدغه واقعی یا اصلی غرب نیست. شفاف‌نبودن اهداف و اغراض غرب در کنار تحولاتی که در صحنه قدرت جهانی به وقوع پیوسته، شرایطی به وجود آورده که در صورت تداوم روند کنونی، مواضع سیاست خارجی ایران در شرایط نامساعدی از نظر از‌دست‌دادن کارت‌های بازی خود و سوزاندن فرصت‌ها قرار خواهد گرفت. در گذشته برای دوری از گزند غرب و روان‌شدن سیاست خارجی و شروع تشنج‌زدایی، تفاهمی هرچند سطحی و کم‌هزینه با «تروییکای اروپایی» انجام شد. تحلیل غالب دست‌اندرکاران سیاسی و تصمیم‌گیران کشور این بود که با این راهبرد برای جلوگیری از فشار ‌رو به تزاید علیه ایران، میان آمریکا و اروپا شکاف ایجاد خواهد شد که تا حدی مقرون به صحت بود، اما در ربع قرن، تحولات بین‌المللی چنان شتاب گرفته و تغییرات اساسی پیدا کرده است که با تسلط سیاسی، اقتصادی و نظامی آمریکا بر منابع حیاتی جهان، هم‌اکنون اروپا نیز تحت سلطه آمریکا قرار گرفته است. در دوره کنونی اگرچه منافع اقتصادی حرف اول را می‌زند، ولی به همین دلیل و با توجه به تسلط اقتصادی آمریکا بر کشورهای جهان دیگر هیچ کشوری حاضر به ریسک و خطرپذیری و‌ رو‌در‌رویی با آمریکا نیست. البته این ادعا بیانگر این مطلب نیست که نمی‌توان با اروپا و آمریکا با دو سیاست جداگانه برخورد کرد، برعکس، می‌توان با تنظیمات جدید و در‌نظر‌گرفتن شرایط کنونی روابط بین‌المللی و منطقه‌ای، نه‌فقط با کشورهای اروپایی و آمریکایی، بلکه هر دو کشور دیگر، سیاست‌های متفاوت و حتی متضاد در پیش گرفت تا منافع هریک طبق مقتضیات خاص خود تأمین شود، اما نه با هدف اختلاف‌اندازی و بهره‌برداری از آن. هدف ایران باید جداسازی منافع برای تنظیم ترازنامه سود و زیان جداگانه با هر کشور باشد. اساسا اتحادیه اروپا، یعنی کشورهای اروپایی به‌طور عام و انگلیس به‌طور خاص، در زمینه توانمندی هسته‌ای بومی ایران، نه‌فقط سیاستی متفاوت‌تر از آمریکا دنبال نمی‌کنند، بلکه در بعضی مواقع علاوه‌بر پیروی از آمریکا، تند‌تر و سخت‌گیرتر از این کشور نیز بوده‌اند و مواردی مانند مواضع فرانسه به رسانه‌ها نیز کشیده شد، بنابراین این‌گونه صحنه‌ها دیگر محلی برای بازی نبوده و اینکه در این مذاکرات مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، مسئول هدایت مذاکره تعیین شد، نشان از صحت ادعای فوق دارد. یکی از ابعاد دیگری که در معادلات جدید بین‌المللی باید وزن دقیق و مناسبی به آن داده شود میزان، شدت و جهت تنش‌های جهانی بین قدرت‌های منطقه و فرامنطقه‌ای است؛ برای مثال بزرگ‌کردن تنش‌های روسیه و غرب در زمینه کریمه و اوکراین و میزان و نحوه بهره‌برداری ایران در تعامل با غرب از این موضوع، ظرافت خاص خود را می‌طلبد و خوشبینی زیاده از حد به گمراهی و نتیجه‌نگرفتن از مذاکرات کنونی، منجر می‌شود. در دور کنونی مذاکرات هسته‌ای ایران و غرب، به‌دلیل آمادگی و حضور آمریکا در صحنه برای مدیریت تحولات و بهره‌برداری اقتصادی از منافع آن، اروپا تأثیر گذشته را بر روند تحولات ندارد. از سوی دیگر اقتصاد اروپا ضربه‌پذیر، ضعیف و متأثر از اقتصاد آمریکا بوده و آماده ‌رودر‌رویی با آمریکا نیست. این دو مقوله باعث می‌شود ایران برای تأکید بر نقش اتحادیه اروپا در این دور از مذاکرات، با احتیاط بیشتری عمل کند؛ زیرا اروپا در شرایطی قرار ندارد که مقابل آمریکا بایستد. بر این اساس تیم مذاکره‌کننده ناگزیر بود از ابتدای دور جدید مذاکرات با 1+ 5 به وزن‌کشی دوباره‌ای از آمریکا و متحدان اروپایی‌اش دست بزند. این موضوع آنجا پیچیده‌تر می‌شود که خود اتحادیه اروپا نیز یک‌دست نبوده و در مقابل پدیده‌های خارج از این قاره و مخصوصا موضع پیچیده‌ای به نام ایران، اهداف و مقاصد متفاوتی دارد. البته اروپایی‌ها در دو موضوع در قبال ایران مواضع مشترک دارند: 1- نرنجاندن آمریکا از خود در موضوع ایران 2- کسب امتیاز حداکثری از ایران. با توجه به این دو بعد، عنصر تعیین‌کننده در آینده اقتصاد ایران آمریکاست و شرکت‌های اروپایی بدون لغو رژیم تحریم‌ها امکان حضور در اقتصاد ایران را نداشته و نمی‌توان روی این شرکت‌ها حساب کرد و با لغو تحریم‌ها نیز شرکت‌های آمریکایی حاضر به صرف‌نظرکردن از بازار ایران نیستند و با توجه به توانمندی مالی و فناوریشان، همتایان اروپایی خود را پشت‌سر خواهند گذاشت. مجموعه این تجزیه‌وتحلیل نشان می‌دهد عنصر اصلی در مذاکرات جاری، آمریکا بوده، ولی این کشور هم مشکلات بسیار زیادی در صحنه سیاست خارجی خود دارد، بنابراین نیازمند کمک ایران است. از سوی دیگر آمریکا تا بر‌طرف‌نشدن نیازهای خود، صرفا درصدد رفع تحریم‌ها و حل مشکلات ایران نیست. از این جهت، پیشنهاد می‌شود وزارت امور خارجه نه فقط به وزن‌کشی اهداف و اغراض همه طرف‌های مذاکره بپردازد، بلکه با توجه به اهمیت این تحولات برای سیاست خارجی ایران، درباره گستره و دایره شمول اختلافات دو طرف در صحنه سیاست خارجی بازنگری کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.