معماری و ادبیات و «کشفِ دَر»
از اتاقها رهایی نداریم
جواد مجابی
شرق: در جلسه «شهر و ادبیات » که به مناسبت رونمایی فصلنامه اندیشه ایرانشهر (شماره 20 و21) در خانه هنرمندان برگزار شد، محمدرضا حائری، جواد مجابی، سیدمحسن حبیبی و حسین سناپور سخن گفتند. جواد مجابی درباره ارتباط معماری و ادبیات به مسئله «کشفِ در، توسط بشر » اشاره کرد که در پیدایی تمدن انسانی تأثیر عمده داشته است، موجودیت اتاق بهعنوان سکونتگاه، سقف ایمن، دیوارهای حافظ، استعارهای از خانواده و میهن، وقتی اهمیت بیشتری مییابد که درِ این اتاق به روی خود و دیگران باز یا بسته بماند. دَرِ گشوده به یک جامعه باز، چقدر میتواند به آرامش و صلح و زیبایی اتاقهایمان بیفزاید؟ طرح نظریهای نو که نیازمند چالش فکری بیشتر است.
«نه اینکه اتاق من، همان اتاق تو باشد نه اینکه غم همان شادی نباشد و سفاهت اما در اینکه توی اتاق گیر افتادهایم، حرفی نیست بیرون میرویم و اتاق با ما میآید در هرجای دنیا اتاق با ما، در ماست کسانی خود را شکل اتاق مییابند و اتاق را میآرایند چون خود...» «در این اتاقها» بیستوپنجمین مجموعه شعر من است که اینروزها بخت انتشار یافته. این شعرها در ستایش جسمانیت و حجم مادی موجودات است که من آن را تنانگی مینامم. تنانگی مادیتی است که نیازمند روح مجزا نیست، بلکه خود انرژی تجسمیافته است. اتاق پناهگاه و مسکن است. به این پناهگاه بهعنوان معماری ناگزیر و تغییرناپذیر بشری اندیشیدهام که تنها تعبیه دری بر این پناهگاه، بهعنوان کشفی انسانی، بر روند تمدن تأثیر گذاشته است. اتاق ساختاری اجتنابناپذیر دارد، دیوارهایی دارد و سقف و کفی که ما را به قانون جاذبه بر آن استوار میدارد. شکل ظاهری آن ممکن است صورتهای هندسی متعدد بگیرد اما کارکرد آن از دوران غار تا امروز یکسان مانده است. انسان وحشی با پناهگاه و مسکنش درست مثل بقیه موجودات رفتار میکرد. غار در و دربند نداشت، باز بود رو به طبیعت پیرامون. غار بشر همچون لانه جانوران و آشیانه پرندگان و کنام درندگان و مأوای آبزیان و هوازیان، در طبیعت بود و جزء طبیعت. حیوانات بزرگتر آزادانه در طبیعت میزیستند و میغنودند، ضعیفترها لانه و آشیانه و نقب میساختند در دل طبیعت. بشر تنها موجودی بود که برای حفظ جان خود در را آفرید. در، جداکننده او از خطرهای دور و بر بود. اتاق چه آنگاه که از خیزران و چوب و کرباس بوده چه حالا که از خشت، سنگ و فلز است، چهاردیواری محکمی بوده که در داشته و این در به روی او باز و به روی دیگران بسته میمانده است. دیوارها محافظان انسان بودهاند اما تاریکی را هم بر انسان تحمیل میکردهاند و او را از نور آفتاب، مهتاب و باد نشاطانگیز و تماشای دنیای بیرون مانع میشدهاند، پس انسان علاوه بر در محافظ ورودی، درها یا دریچههای تماشا در دیوارها کار گذاشته است. دیوارهای چهار طرف انسان را از زندگی تا پس از مرگ بستهبندی میکند. گهواره و تخت نوعی اتاق کوچک محافظ است برای نوزاد. انسان زاده میشود، در اتاق رشد میکند در اتاق خانه، در اتاق مدرسه و اداره و کارخانه میکوشد، در اتاقهای معیشت و عیش، خانواده تشکیل میدهد در اتاق اخلاق، قانون و اقتدار، در چارچوبهای گوناگون زندگیاش را میگذراند، همواره در فضای هندسی اتاق محدود و محاط است، حتی پس از مرگ نیز اتاق کوچکی گور او میشود. اتاقی که خلاف اتاقهای پیشین دری به بیرون ندارد، گرچه به تعبیری دری به دوزخ و مینو دارد. از زمان غارنشینی سقف، کف و دیوارها بهمثابه مسکن ناگزیر با ما آمدهاند، اما انسان با کشف عاملی چون در؛ رابطه خود را با طبیعت پیرامون خلاف تمامی موجودات دوروبر، بهگونهای دیگر برقرار کرده است. در، بیشتر از دیوارها توانسته مالکیت فردی منحصر را برای ما مسجل کند. در را که ببندی خلوت و امنیت فردی خودت را داری مگر اینکه دیگرانی خواه دولت یا دشمن بخواهند تو را از پناهگاهت محروم کنند. واژه «فراز» در زبان ما، معنائی متضاد دارد: درعین بازشدن بهمعنای بستهبودن هم هست؛ درست مثل کارکرد ذاتی درها که به روی تو یا دیگری باز یا بسته میماند، عنصری که هم محدودکننده است هم رهاییبخش. پنجره، ابزار بدهبستان اندکی است که آدمی پس از کشف در جداکننده، برای ارتباطگیری خود با طبیعت با دیگران؛ فراهم کرده است. درواقع پنجره نوعی نفی دیوار است. دیوار پنهانکننده حضور آدمی بود مگر در وا شود، اما پنجرهها توانستند مهابت خوفناک دیوارها را که انسان را از ارتباط با دیگران مصون و در امان میداشت، بشکنند. تو از دریچههای تعبیهکرده در دیوار به بیرون نظر داری و دیگران از همین پنجرهها تو را نظاره میکنند. یک پنجره در هر دیوار، نفی مانعی است که دیوار برای دیدار میآفریند، در طول قرنها، هرچه ترس بشر از بیرون کمتر شده، پنجرهها بیشتر شدهاند تا امروزه که گاهی دو تا سه دیوار خانه سراپا تبدیل به پنجرههای شیشهای شده است و بعضیجاها آدمها در چهاردیواری شیشهای زندگی میکنند، امری تناقضآمیز که دیده میشوی و درعینحال میخواهی امنیت و خلوت خود را داشته باشی. اتاق حجم هندسی ساکن است که آدمیزاد، موجود نسبتا غیرهندسی متحرک را درخود میزایاند، رشد میدهد، زندگیاش را تا مرگ بین دیوارها و درهایش، بین سقف و کف خود تثبیت میکند. حجم بدن انسان و بدنه اتاق نوعی شباهت بین آن دو را یادآور میشود، اما ساکنماندن اتاق و بیتسکینبودن آدمی این شباهت را کمرنگ میکند، درنهایت این اتاق است که ما را در خود پناه میدهد با اثاثیهای که محصول مشترک توانایی ما و ظرفیت اتاق است، همزیستی مسالمتآمیزی داریم، هرچه اتاق را کاملتر کنیم، زندگی ما ظاهرا در آن آسانتر است، اگرچه در آغاز اتاقها را به میل خود میآراییم، لکن اتاق پس از سالها ما را در خود، به شکل خود درمیآورد با عاداتی که زوایا و خفایای دیوارها بر ما تحمیل میکنند و فضاهایی که برای ما میسازند، با دریچههای اندک یا بسیاری که به بیرون دارد ارتباط ما را با طبیعت با همسایگان و دیگران کمابیش میسر میکند، با کوتاهی یا ارتفاع سقفش، مجال تنفس و خیالانگیزی و رفاه نامرئی را فراهم میکند. رفاه واقعی البته در کف اتاق با چینش ابزار مدنی جدید، میسر شده است. با کشف در و دروازه که امکان مالکیت، فردیت، خانواده منحصر، مجال فراغت، تفکر و تخیل بیشتر و بهتر را در چهاردیواری فراهم کرده، فرهنگ و تمدن رشد کرده و به توسعه انجامیده است. اتاق یک سلول است، یک اتم، متصل میشود به اتاقهای دیگر، ترکیب میشود با فضاهای وابسته، تکثیر میشود در انواعواقسام خود، خانه یا آپارتمان را میسازد و مجموع خانهها، محله و شهر را میسازند و اتاقها درکوچهها، خیابانها و میدانها هربار بهگونهای مغازه، اداره، کارخانه، رستوران و سایر عناصر و نهادهای شهری را شکل میدهند. درک اتاق بهمعنای ادراک شهر نیست. شهر موجود مستقلی است جدا از اجزایش، موجود زنده متغیری که شخصیت ظاهرا ساکن و باطن متحرکی دارد، اما در اتاقت که راحت نباشی شهر از نظرت میافتد. میهن تو گاهی فقط اتاق تو خواهد بود و منحصر بدان. اتاق اما جسم است، جسمانیت محض؛ یک مادیت شکلیافته توسط انسان و محیط بر انسان و شکلدهنده عواطف و خیالات و رفتارهای روزانه آدمیزاد. این اتاق بیروح نیست، اما روحش از جنس متافیزیک وهمناک نیست، متافیزیکی برخاسته از فیزیک ملموس اوست و از جنس جسم آن. تن او را باید بشناسی و تنانگیاش را و روح تجسمیافته در مادیت صوری و فضای جاریش را، تا بتوانی برهمکنشگری اتاق و آدمی را بهگونهای بهتر، کارآمد کنی. در شهرها و این زمان، ما خانههامان، در واقع مجموع اتاقهامان را نمیسازیم، برای ما میسازند، معماران برای ما میسازند و ناگزیر در آنها ساکن میشویم. این اتاقها به میل ما نیستند بستگی به ظرفیت مالی و توانایی و ذوق ما دارند. در شرایط مالی عالی شاید بتوانیم خانهای با اتاقهای باب میل خود، حتی بالاتر از سلیقه خود پیدا کنیم و زندگیمان را در آن بچینیم یا بگوییم بیارایند. معماران اتاقها را میسازند، خانه و خیابان و شهر را. اما معماران همه یکجور فکر نمیکنند و تابع موازینی خاص نیستند. اگر قانونی همهسونگر و بنیادین و آیندهبین، بر رشد و توسعه شهر و مجموع آن بهعنوان کالبدی کارآمد و زیبا نظارت نکند، توسعه شهری بنابر طرحهای گوناگون معمارها و خواست خلقالساعه مشتری خصوصی یا دولتی، مجموعهای میشود که در آن شهر بهعنوان یک موجود انداموار و زنده، که باید سازوار و سنجیده و کارا باشد، در یک اغتشاش بحرانزا، هیأت شترگاوپلنگ پیدا میکند که سازگاری آدمیزاد فرزانه با چنین محیطی گاه محال میشود. ما وسط بحران عظیمی هستیم که محصول شهر ناسازوار ماست و آن ناهنجاری صوری و بینظمی درونی، نظم اندیشگی ما را به بینظمی میراند و هنجار عاطفی ما را به کژتابیهای مادی و عینیاش مبتلا میکند. شعر هنر ملی ماست و به تعبیر درستتر، روح هنر ما در این سرزمین است و از بین هنرها، معماری کالبد این روح باید باشد که نیست. شاید وقتی معماری ما با فضای پرانحنای موسیقی و خط ما همساز بوده، باغهای ما با فضاهای جادویی مینیاتورهامان همگون شده است، شعر ما در کاشی، قالی، گچبریهای پرپیچوتاب و نور رنگارنگ ارسیها و رفاه خاطر و فراغت سردابها و بادگیرها و اشیای زینتی اتاقهامان هماهنگ بوده است، البته اینها غالبا در خانه اعیان نمود پیدا میکرده است، اما حالا در خانه همان اعیان نیز بیسلیقگی، ناهمسازی بنا و آنچه در آن است و ربطشان به هم، دلبههمزن است که ناشی از بیارتباطی همهچیز با همه کس است. میدانیم بیارتباطی ظاهری و باطنی، حاصل ذهن بیربط و یاوه شده است. برگردیم به اتاق که بههیچروی در هیچ زمان، از اتاق رهایی و جدایی نداریم. اشاره کردم که انسان غارنشین همچون بقیه جانوران در پناهگاهی بیدر میزیست، تا در را کشف کرد، ارتباطش با طبیعت قطع نشد، اما محدود شد به اینکه چه زمانی در را بگشاید. درها مهمترین کشف تمدن بودهاند، همتراز آتش اما مهمتر و پیشتر از چرخ که در ارتباط انسان با طبیعت تأثیر نهادهاند. جانوران در طبیعت میزیند و ما با کشف در و دیوار، خود را از آن ارتباط همگانی با موجودات طبیعت منقطع کردهایم. در، یک نماد و استعاره میتواند باشد، دور خانههامان دیوارهای سنگی و فلزی کشیدهایم -این اواخر که نیزههای فولادی هم بر آنها نشاندهایم- دور شهرها و بندرها هم حصار و بارو نشاندهایم، دور کشورهامان مرز مرئی یا سیمخاردار کشیدهایم، لاجرم بین خودمان و دیگران دیوارهای نامرئی بالا بردهایم. اتاق نه مطلقا خوب است نه نسبتا بد. اتاق امنیت خاطر و خلوت عشرت و محل کار و عرصه تقابل و بقاست، در اتاقها نسل بشر را تا مرز تهدیدکنندهای تکثیر کردهایم، علم را در پناه این دیوارها رشد دادهایم، زیر همین سقفها هنر آفریدهایم، جنگ و زلزله، سیل و آتشفشان اتاقهامان، هستی و بودنمان را میخواسته از بین ببرد، با کار، مقاومت، صلح و زیبایی اندیشیده در این اتاقها، شهرها و کشورهامان را آزاد و آباد کردهایم. تمدن از اتاقهای کار ما شروع شده و به اتاقهای فراغت ما برگشته و به ما موجودیت تازه بخشیده؛ اتاق موجودی زنده است، آنکه آن را مرده بپندارد، بر خویش ستم کرده است. اتاقها اما همیشه یار ما نیستند، در کارم دارا و آشتی نبودهاند، اتاقها گاهی بر سر ما آوار شدهاند، شاهد مرگ بهموقع یا باعث فنای زودرس ما شدهاند، اتاق بیرحم است؟ به حال ساکنانش شفقت ندارد؟ نه! اتاق آیین خودش را دارد، باید آن آیین و رفتار خاموش را بشناسی، اتاقها و خانهها در شهر و کشورها و جهان تو را پناه داده و تا امروزت کشانده است؛ باید درون این حافظه بشری، بینای هشیار همدم همیشگیات، شایسته همذات و همزاد تمامی عمرت باشی. اتاق، معمار تاریخ است، معماری تاریخ از اتاقها شروع میشود، اتاقها با ناهمزمانی شگرف، حضور بشری ما را از دیرینهسنگی و اعصار اسطورهای تا دوران شرکتهای فراملیتی سرمایهداری در هم گره زده است. بین این دیوارها که در سراسر جهان و در سراسر زمان گستردهاند، درهایی باز شده است روبه چشمانداز دموکراسی و آزادی آرمانی. اتاقها حالا دیگر به هم شباهت ندارند، اتاقهای سرمایهداری با اتاقهای سوسیالیستی ظاهرا متفاوتاند، اما چه زود جایشان را باهم عوض میکنند. اتاقی که در آن جاسوسی از دنیا، جنگهای جهانی، شومترین وقایع تاریخی روی میدهد، کنار اتاقی است که شعر زیبایی، حماسه صلح و آرمان همزیستی عاری از خشونت سروده میشود. اتاق تن میزند از اینکه بخواهی آن را به هر شکلی میخواهی بسازی و به هر راهی بکشانی، پناهگاه را آبریزگاهکردن فقط از ما برمیآمد تا از هر جانور دیگر. اگرچه سعی کردهایم در بعضی جاها دیوار را برداریم و آن را به شیشه و پنجرههای بزرگ تقلیل دهیم، اما دیوار شیشهای هم دیوار است و درهای کلوندار پیشین حالا فقط با رمز و شماره باز میشوند. اتاق از آغاز تا امروز تغییر نکرده است، کارکردش بهعنوان پناهگاه و مسکن همان بوده که هست، با یک تفاوت که درها بهصورت روزافزونی ما را از طبیعت و موجودات آن جداتر کرده است. در اتاق که امری ذاتی نبوده، اما ضروری شده، حالا از حدود مادی خود تجاوز کرده و معنوی و نامرئی شده است: دری شده که ما بر ذهن خود داریم، ذهنی که بهروی کسانی و چیزها و مفاهیمی آسان باز میشود و بهروی مسلکی، عقیدهای، آیینی، منش و روشی همچنان بسته میماند. به اتاق بیدرودیوار میاندیشم، اما آن دیگر اتاق نیست. از اتاقها، رهایی نداریم، اما با رفتن به بیشه و دشت و کنار رود، با گذر از آسمان، دریا و کوه، با سفرها از فراسوی مرزها و باورها، میخواهیم خود را از بستهبندیشدن در حجم اتاق، خانه، شهر، حتی مدنیت حاضر برهانیم، اما اتاق پیروزمندانه در تاریکی شب ما را به خود میخواند و فرزند بیمزده را در چارچوب مقدرش میخواباند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.