روی اندرسون از ساختن «کبوتری نشسته بر شاخه درخت در اندیشه هستی» میگوید
کمدی انسانی
روی اندرسون، فیلمساز 72 ساله سوئدی، تنها پنج فیلم بلند ساخته است؛ «داستان عشق سوئدی» و «گیلیاپ» و پس از حدود دو دهه سهگانه «انسانبودن» که شامل فیلمهای «آوازهایی از طبقه دوم»، «شما، ای زندگان» و «کبوتری نشسته بر شاخه درخت در اندیشه هستی» میشود. فیلم اول سهگانه در سال 2000 ساخته شده و دو فیلم دیگر با فاصله هفتسال از هم در سالهای 2007 و 2014. اندرسون که نگاه طناز و تلخ به زندگی بشری دارد، با این سه فیلم توانسته جایگاهی والا در سینما پیدا کند و بردن شیر طلای ونیز با «کبوتری نشسته...» درواقع مهر تأییدی است بر سینمای خاص او. او در مصاحبه زیر با «موویمورلاکس» بیشتر درباره این فیلم صحبت میکند.
وقتی «آوازهایی از طبقه دوم» را میساختید، میدانستید که قرار است یک سهگانه با موضوع انسانبودن بسازید؟ نه، نمیدانستم. ایده سهگانهشدن فیلمها وقتی «شما، ای زندگان» را ساختم به ذهنم رسید. پس از آن فیلم واقعا دلم میخواست فیلم دیگری بسازم و به نظرم خیلی غیرطبیعی بود که بگویم قرار است این فیلمها یک سهگانه باشند چون کلمه سهگانه خیلی کلمه محترمی است و همراه خودش احترام میآورد! میگویند سه، عددی حماسی است. عدد سه و عدد هفت اینطوری هستند. اعدادی تاریخی هستند. خب، هر سه فیلم از نظر مضمون بههم شبیهاند، و به نظرم هر سه متعلق به یک خانواده هستند. البته از نظر فنی با هم فرق دارند، برای اولینبار از فناوری دیجیتال استفاده کردم. در کدام فیلم از فناوری دیجیتال استفاده کردید؟ در همین فیلم «کبوتری نشسته...». قبلش هم در چند کلیپ تبلیغاتی از فناوری دیجیتال استفاده کرده بودم. یعنی کاملا آن را تست کرده بودم. میخواستم ببینم میشود به همان خوبیای که تکنیک آنالوگ هست، از دیجیتال استفاده کرد یا نه. و دیدم بله میشود، زمان تغییر کرده و این فناوری و کیفیت آن هم خیلی بهتر شده، خیلی بهتر از مثلا پنج سال پیش. خیلی خوشحالم که جرئت کردم و سراغ دیجیتال رفتم. متوجه شدید که حالا میتوانید نماهای بلند بیشتری بگیرید؟ بله، درست است. استفاده از دیجیتال روی سبک شما هم تأثیر گذاشت؟ نه خیلی. اما باید بگویم مثلا سکانس مربوط به پادشاه چارلز دوازدهم را نمیشد با تکنیک آنالوگ گرفت. این سکانس 11 دقیقه است. میشود این سکانس را با دوربین 16 میلیمتری گرفت، اما با 35میلیمتری نمیشود... . راستش نمیدانم این سکانس چرا اینقدر طولانی است! اما خب خیلی خوب بود که ببینی این همه اسب در پسزمینه عبور میکنند. میخواستم درباره همین سکانس سؤال کنم. در فیلم دو سکانس هست که به گذشته میرویم. یکی به سال 1943 و دیگری زمان پادشاه چارلز دوازدهم؛ دو سکانسی که بسیار نوستالژیک هم هستند. حس میکردم شما دارید نشان میدهید که در گذشته نسبت به زمان حال، روابط بیشتری وجود داشته. به نظرتان با گذر زمان ما حس جمعبودنمان را از دست دادهایم؟ بله. این صحنه دو جنبه دارد. پادشاه دارد برای نبردی سوئد را ترک میکند و راستش این صحنه نمونهای مرسوم از آناکرونیسم (دادن تاریخ اشتباهی) است. از طرفی این صحنه بیانگر جدایی من از رئالیسم هم هست، من بالاخره پس از 50 سال کار با رئالیسم از آن جدا شدم، بالاخره جرئتش را پیدا کردم از چیزی که «سبک انتزاعیشده» مینامم جدا شوم، سبکی که تصفیهشده و خلاصهشده است. بالاخره جرئت این کار را پیدا کردم. میدانید من در یک محیط طبقه کارگری تیپیک بزرگ شدم و تنها چیزی که میدیدم واقعگرایی کارگری بود و در آن محیط سبک زندگی طبقه متوسط یا طبقه اعیان را اصلا دوست نداشتند. شبیه چیزی که در فیلم اولتان «داستان عشق سوئدی» میبینیم... «داستان عشق سوئدی» فیلمی بسیار واقعگراست. بله میشود آن را واقعگرایانه توصیف کرد. من در این سکانس بالاخره توانستم زمان قدیم و زمان معاصر را ترکیب کنم، یکجور آناکرونیسم انجام دادم. چرا؟ چون دوست داشتم شکلگرفتن احمقانه حکومت سلطنتی را نقد کنم. من از حکومت سلطنتی نفرت دارم. دنیا سالهای سال زیر سلطه این نوع حماقت بوده، حتی سوئدیها هم از این حماقت مستثنا بودند. «پادشاه من، ارباب من». واقعا مسخره است. اما حکومت سلطنتی هنوز برای مردم سوئد جذاب است... بله، به نظرم بیش از 50 درصد مردم دوست دارند حکومت سلطنتی را نگه دارند. در هلند، دانمارک، نروژ و انگلستان هم همین وضع است. نمیدانم این کشورها چرا اینقدر احمق هستند. میخواهم بدانم چرا به سمت این سبک انتزاعی گرایش پیدا کردید؟ دلیلش چه بود؟ دلیلش واقعگرایی بود، منظورم این نیست که واقعگرایی خوب نیست، اما... میدانید واقعگرایی نسبت به سبک انتزاعی خیلی محدودتر است. مثلا به رؤیاها فکر کنید. من الان در فیلمم از رؤیا استفاده کردم. قبلا اصلا جرئت چنین کاری را نداشتم. این در حالی است که در رؤیا شما کاملا آزاد هستید. برای همین وقتی به این سبک روی آوردم احساس آزادی بیشتری کردم. رؤیا نشان دادم و حتی این سکانس پادشاه را در فیلم آوردم که درواقع بازی با زمان است، در فیلم صحنههای متعددی داریم که نمونه دستبردن در زمان است؛ ما در فیلم به دوران بردگان میرویم، به دوران استعمار میرویم و این کار فقط با سبک انتزاعی ممکن بود و به این کار ادامه خواهم داد. دوست دارم درباره شیوه طراحی سکانسها هم بپرسم، بهنظر میرسد شما خیلی از زندگی روزمره وام میگیرید. مثلا صحنهای که مرد تلاش میکند درِ بطری را باز کند و موفق نیست. یا شخصیتها مدام میگویند «خوشحالم که خوبی!» این صحنهها را چطور طراحی میکنید؟ من زندگی روزمره را دوست دارم. از همان ابتدا در فیلمهای من حضور داشته. حتی یک داستان عاشقانه هم بخشی از زندگی روزمره است. طبقه متوسط رو به پایین و طبقه کارگر هم همیشه در فیلمهای من بودند. منبع الهام مهم من در سینما، موج نوی سینمای چک است؛ فیلمهای کارگردانهایی مثل میلوش فورمن و یری منزل؛ آنها این توانایی را داشتند که صحنههای طنز براساس زندگی روزمره خلق کنند، من هنوز هم طرفدار پروپاقرص میلوش فورمن و موج نوی سینمای چک در دهه 1960 هستم. من شاید سبکم با آنها فرق کند اما زندگی روزمره را در فیلمهایم حفظ کردم، چیزهایی که برای آنها مهم بوده برای من هم مهم است. از استوریبورد هم برای طراحی این صحنهها استفاده میکنید؟ من برای هر صحنه طراحی میکشم. بعدش آن را با آبرنگ، رنگ میکنم تا جذابتر باشد و بعد طراحیها را به دیوار میچسبانم تا گروه فیلمسازی بتواند آنها را ببیند. این کار به من اجازه میدهد ترتیب صحنهها را هم مشخص کنم. مثلا بگویم این سکانس اول است و بعد از یک هفته نظرم را عوض کنم. من اینطوری کار میکنم. همه صحنهها را طراحی میکنم. برای هر صحنه یک طراحی. از روی کنجکاوی میپرسم؛ این نماهای ثابت آدم را یاد کتابهای مصور میاندازد، کتاب مصور دوست دارید؟ بله، خیلیزیاد! در دوران نوجوانی کاریکاتور خیلی دوست داشتم. کاریکاتورها یک کیفیت بیزمانی دارند و حتی از نظر جغرافیایی هم محدود نیستند، خیلی جهانی است. فاصله بین هر کدام از این سه فیلم هفت سال است. در این فاصله شما مدام روی آنها کار میکردید یا استراحت هم داشتید؟ فاصله بین هر فیلم هفت سال است اما مدتزمانی که من مشغول فیلمبرداری و ساخت فیلم بودم، برای هر کدام حدود سهسالونیم تا چهار سال بوده. یعنی باقی زمان بین فیلمها مشغول کار دیگری بودم. فاصله من تا فیلم بعدی هفت سال نخواهد بود چون کارم را روی فیلم بعدی شروع کردم و فیلم سال 2018 اکران میشود. فیلم بعدی اقتباس شما از «هزار و یک شب» است. آیا از نظر سبکی هم شبیه این سهگانه است؟ عنوان فیلم را عوض میکنم اما نمیدانم سبک فیلم چطور خواهد بود، چون خیلی زمان برد که به این سبکی که حالا میبینید رسیدم، من ترجیح میدهم پیش از تغییر سبک، به سبکی برسم که مطمئن باشم بهتر از سبک فعلیام است. اما خب میدانید چارلی چاپلین بعد از کلی کار، سبک خود را پیدا کرد اما مردم متهمش میکردند که دارد خودش را تکرار میکند و او هم در جوابشان گفته بود: «بله، درست است اما من سعی کردم طور دیگری فیلم بسازم اما نتیجه خیلی بد بود». برای همین دوباره به سبک قدیمی خودش برگشت. پس فیلم بعدی با همین سبک سهگانه انسانبودن ساخته میشود. داستان فیلم مشخص است؟ راستش من سبک فیلمسازی با روایت خطی را کنار گذاشتم. بیشتر دوست دارم بگویم فیلم چند قطعه دارد؛ سبک قطعهای. به نظرم قطعهقطعهبودن فیلم آن را غنیتر میکند. خستهکننده هم نیست. ساختن آنها هم آدم را خسته نمیکند. دو شخصیت اصلی، آدمهایی بسیار تنها هستند و بسیار غمگین، اما تلاش میکنند دیگران را سرگرم کنند... . این دو شخصیت الهامگرفته از استن لورل و الیور هاردی هستند. خود ساموئل بکت هم تحت تأثیر این دو شخصیت بوده! بهنظر من، «در انتظار گودو» یک داستان ملهم از لورل و هاردی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.