|

شهر و فرهنگ مولد

لطیف روحانی

در جهانی كه به‌سوی شهرنشینی در حركت است و هم‌اكنون نیمی از جمعیت آن اقتضائات شهرنشینی را به‌عنوان مبانی زندگی خود برگزیده است، به‌یقین مقوله فرهنگ یكی از اصولی‌ترین مؤلفه‌ها برای مدیریت شهری نوین در جهانی سرشار از تغییرات مستمر و ناشناخته محسوب می‌شود.اصولا تحولات جهان، ناظر بر دو گونه تغییر است؛ تغییری كه منجر‌به افزایش بی‌نظمی می‌شود (یعنی جهان فیزیكی) و دوم، تغییری كه منجر‌به كاهش بی‌نظمی می‌شود (افزایش آگاهی)؛ این دو نوع تحول و تغییر از پایه‌ای‌ترین و اصولی‌ترین تقسیم‌بندی‌ها در حوزه تغییر و تحولات هزاره سوم هستند. در‌این‌میان، قدرِمسلم سهم كلان‌شهرها به‌خاطر پیچیدگی مسائل آنها، به‌ویژه در حوزه فرهنگ، بیشتر به‌چشم می‌آید، زیرا در گستره زندگی در یك كلان‌شهر براساس تركیب محتوایی و دامنه‌‌ای فرهنگ، نظمی خاص آفریده می‌شود و شهروندان در این محدوده با یكدیگر ارتباط برقرار می‌‌كنند و هرچه مبانی فرهنگی زندگی شهرنشینی از شناخت و دانایی بیشتری بهره ببرد، طبعا نظم پذیرفته‌تری بر آن جریان خواهد داشت. بر‌این‌اساس است كه عده‌ای فرهنگ را گونه‌ای شناخت آدمی از محیط تعریف می‌كنند و براساس این تعریف می‌گویند: شهروندانی می‌توانند دست به ارتباطی اجتماعی بزنند كه بتوانند در ذهن خود نوعی نظم و منطق برای این هدف ایجاد كنند. مك‌لوهان می‌گوید: فرهنگ عبارت است از گونه‌ای نظم كه آدمی به ذهن خود می‌دهد تا بتواند با محیط ارتباط برقرار كند. به تعبیری دیگر می‌توان گفت فرهنگ اجتماعی، كه ضرورت زندگی شهرنشینی است، نوعی ساخت مشترك براساس اطلاعات و جهان‌بینی اخذ‌شده توسط شهروندان است؛ پس می‌توان گفت فرهنگ عبارت است از مجموعه‌ای از بازخوردهای رو‌به‌گذشته كه از طریق بازخوردهای رو‌به‌آینده، دست به زایش آن می‌زنند. ازآنجاكه فرهنگ مسلط اجتماعی نوعی قاعده است و تخطی هر شهروند از آن منجر‌به تحول در نظم پذیرفته اجتماعی می‌شود، معمولا فرهنگ مسلط در مقابل استثناها مقاومت می‌كند. اما ازآنجایی‌كه شناخت آدمی طبیعتی تجربی‌-تكاملی در فاصله دو جهان بی‌نهایت كوچك و بزرگ دارد، به ناچار فرهنگ با هر‌چه بیشترشدن گستردگی شناخت میان این دو بی‌نهایت، تغییر خواهد یافت و در کشاکش بین فرهنگ مسلط و نوین، این جدال منجر‌به آگاهی بیشتر اجتماعی می‌شود. این آگاهی جدید مانند یك کوانتوم اطلاعات جدید برای ایجاد نظم جدید عمل می‌کند و سبب می‌شود فرهنگ مسلط جای خود را به فرهنگ نوین بدهد. به‌این‌سان یک فرهنگ نوین متكی بر دانش و شناخت بیشتر، در جامعه به‌وجود می‌آید و یك مجموعه حركت از پژوهش تا بازار در آن به‌طور پیوسته به‌جریان درمی‌آید.براین‌اساس در جامعه شهری‌ای كه مكانیسم مصرف آن فراتر از مكانیسم مولد آن است و از طریق مواد خام عمل می‌كند، شاهد نوعی فرهنگ ظاهری و از‌خود‌بیگانه می‌شویم كه در آن سیستم مصرف با سیستم تولید و دانش پیوند نخورده است. در چنین شهری بسیار طبیعی است شهروندان و روشنفكران با تولید و پژوهش بیگانه شوند.

دراین‌راستا می‌توان فرهنگ را از مقولات ساخت درون اجتماع دانست كه به‌عنوان واسطه‌ای میان شناخت و تولید اجتماعی قرار گرفته است و به‌صورت عامل تنظیم‌كننده روابط اجتماعی نقش ایفا می‌كند. بنابراین تحول ارزشمند در فرهنگ شهرنشینی تابعی از دو مقوله شناخت و تولید اجتماعی است. ‌به‌این‌ترتیب، هرگاه رابطه اجتماع با ساخت شناختی (پژوهشگران و متفكران) و ساخت تولیدی در اقتصاد شهری قطع شود، عارضه توقف، ركود و نبودِ توسعه در آن ظهور می‌كند. به‌عبارت بهتر عارضه از‌خودبیگانگی در نظم اجتماعی یا فرهنگ عبارت است از سستی یا انقطاع ارتباط افراد اجتماع و جامعه شهری با پدیده‌های شناخت و تولید در جامعه شهری كه در آن ساخت تولیدی ضعیف شده است و شهروندان برای اخذ نظم به منابع خام خود توجه‌ می‌كنند؛ در چنین شرایطی، فرهنگ و نظم اجتماعی دچار عارضه می‌شود. جامعه شهری‌ای كه تحول نیروهای مولد در آن متناسب با رشد و توسعه ساختارهای شناختی و تولیدی صورت نگیرد، با عوارض مختلف در فرهنگ اجتماعی یا امراض فرهنگی و نظم‌های ناقص مواجه می‌شود، متأسفانه برنامه‌ریزان شهری ما به‌جای درك و شناخت ضرورت مقوله فرهنگ مولد، در پی صدور بخش‌نامه و آیین‌نامه یا اجرای برنامه‌های نمایشی و پوسته‌ای هستند. مدیران شهری باید متوجه ‌باشند كه پدیده توسعه نیازمند نظم جدیدی است و تحول فرهنگی در آن بسیار طبیعی است. بنابراین ما در دوران توسعه با تحول كیفی فرهنگی و در دوران رشد با تحول كمّی فرهنگی روبه‌رو هستیم. نتیجه اینكه: اگر فرهنگ را عبارت‌ از ظرفیت آگاهی توزیع‌شده در جامعه بدانیم، می‌توانیم بگوییم فرهنگ نظمی است كه هر فردی به ذهن خود می‌دهد تا با جامعه ارتباط برقرار كند. ازهمین‌رو، فرهنگ دو نمایش در اجتماع دارد؛ یكی سنت‌ها یا اطلاعات قبلی و دومی، نوآوری و اطلاعات جدید است؛ معمولا سنت‌ها به‌‌صورت عادت، هویت ملی و نظیر اینها بیان می‌شوند و نوآوری گاهی به‌صورت مد و گاهی به‌صورت عادتی جدید و مواردی از این دست ظاهر می‌شود. در جامعه شهری معمولا نظم جدید اجتماعی یا تحول در فرهنگ شهری، زمانی حادث می‌شود كه میزان دانش و نظام مولد جدید با ساخت قدیمی در تعارض قرار گیرد. در اینجا نباید اشتباه كرد و باید به‌خاطر داشت جریان تحول فرهنگی به‌معنی نفی گذشته نیست و آنچه مهم است تأكید‌بر آمیزش این دو از طریق راهیابی به قلمرویی وسیع‌تر است. در نتیجه متولیان مدیریت شهری و به‌ویژه دست‌اندركاران حوزه فرهنگی آن، متوجه باشند جدال نو با كهنه و سنت با مدرنیته در عرصه فرهنگ شهری زمانی ارزشمند خواهد بود كه نظم نوین به ساختارهای مولدتر و حامل دانش بیشتری منتهی شود. ازهمین‌رو فرهنگ مولد در زندگی شهری باید ویژگی‌های زیر را داشته باشد: - برای روابط منجر‌به نظم بهتر، به دانش و تولید متكی شود. - برای دوری از دیو ازخودبیگانگی، خود را مسلح به دانش و تولید كند. - نظم زنده، پویا و فرهنگ مولد شهری، متكی بر پژوهش باشد. - ایمان آسمانی، روح خداپرستی و ارزش‌های اخلاقی در آن جاری باشد.

ثانیه کبیسه در همین راستا ماهواره جهت‌یاب باید به‌درستی زمان را بداند و آن را با سریع‌شدن یا آهسته‌شدن چرخش زمین ترکیب کند. به همین دلیل حتی اشتباه یک ثانیه‌ای زمان می‌تواند منجر به اطلاع غلط به‌کاربر جهت‌یاب از سرعت و مکانش شود. علاوه‌بر سیستم‌های جهت‌یاب، بازارهای سهام هم می‌توانند از ثانیه کبیسه تأثیر بپذیرند، زیرا به دلیل سرعت رایانه‌ها، امروزه معاملات می‌توانند در مدت زمان یک ثانیه یا حتی زمانی کمتر از آن صورت گیرند. قرار بر مدار گرینویچ خواهد ماند؟ درعین‌حال بعضی کشورها مانند ایالات متحده طرح حذف ثانیه کبیسه را پیشنهاد کرده‌اند. آنها ترجیح می‌دهند به همان روال عادی زمان اتمی برگردند. با اجرای چنین طرحی، دیگر برگشتن به زمان خورشیدی غیرممکن می‌شود و برای همیشه با سیستم زمان اتمی جلو خواهیم رفت تا وقتی که دیگر کار از کار بگذرد. اگر ثانیه کبیسه حذف شود تا سال 2100 حدود دو تا سه دقیقه اشتباه زمانی خواهیم داشت. در صورت ادامه این طرح تا سال 2700، این زمان به یک ساعت خواهد رسید. اما کشورهای دیگری مانند انگلیس سعی دارند زمان را بر مدار کنونی نگاه دارند. بنابر ساعت گرینویچ، زمانی که خورشید از روی مدار گرینویچ (در بریتانیا) می‌گذرد، دقیقا معادل 12ظهر است. این کشورها قصد دارند برای ماندن خورشید بالای سر گرینویچ در صلاه ظهر، تا ابد «ثانیه اضافه» را به ساعت رسمی جهان بیفزایند. برخی کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند کشورهایی مانند آمریکا ممکن است بتوانند به‌زودی طرح حذف ثانیه کبیسه را عملی کنند، تا این آخرین ثانیه کبیسه‌ای باشد که کامپیوترها با آن گلاویز خواهند شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.