دلبسته گفتوگو با مخالف
احمد مسجدجامعی-عضو شورای شهر تهران
در تهرانگردی روز جمعه گذشته، در یادبود شهدای هفتم تیر برای افطار به منزل شهید آیتالله دکتر محمد حسینیبهشتی رفتیم.؛ افطاری ساده و صمیمی میان جمعی از افراد خانواده و دوستان ایشان. پیش از افطار، از نماد مرکز اسلامی هامبورگ، که مدتها آقای بهشتی بهعنوان نماینده مراجع بزرگ آن روزگار بر اداره آن نظارت داشت، نیز رونمایی شد و به همین مناسبت، نامی از آیات عظام بروجردی، میلانی و سیداحمد خوانساری هم بهمیان آمد. تا آن روز نمیدانستم معمار این بنای فاخر مرحوم لرزاده بوده است. تواضع لرزاده به حدی است که در کتاب خاطراتش به بسیاری از این یادگارهای ماندگار، اشارهای ندارد.
بهشتی شخصیتی چندجانبه داشت؛ او از یکسو طلبه حوزه علمیه تشیع و از سوی دیگر، دانشجو و درسخوانده در نظام دانشگاهی برآمده از غرب بود و مطالعه شخصیت و کلام و رفتارش نشان میدهد او توانست در دل و جان خود گفتوگویی پردامنه میان این دو عالم برقرار کند و آنگاه سنت گفتوگوی درون را به بیرون بسط دهد و به زبان و بیان آورد؛ بههمیندلیل توانست در زندگی نسبتا طولانیمدت خود در آلمان، در این راه گامهایی بردارد. بهواقع او در شرایطی زمینهساز گفتوگو میان ادیان و مذاهب و فرهنگها شد که این مباحث هنوز مُد روز نشده بود. بهشتی با وجود جایگاه والای اداری و قضائی، به آسانی کنار سران احزاب مخالف و منتقد چپ به مناظره و مذاکره مینشست و شرط ادب و اخلاق را در رفتار و گفتار بهجا میآورد. او میدانست در چنین جایگاهی جز از موضع دانایی و سخن نیکو نمیتوان جدال کرد و او نیز به علم و بردباری آراسته بود. در میان موزههایی که در سالهای اخیر بنا نهاده شده و معمولا وسایل شخصی و خانوادگی و یادگارهای دیگر در آنها گرد آمده است، خانه شهیدبهشتی امتیاز و ویژگیهای خاص بسیار دارد؛ این خانه و آنچه در آن است متأثر از شخصیت اندیشمند او و فرزندانش، بیشتر از بقیه خانه-موزهها، مراجعان و علاقهمندان را به اندیشیدن میخواند. در میان نوشتهها و یادداشتهای بسیاری که بر در و دیوار خانه او به چشم میخورد، عکسی و جملهای توجهام را جلب کرد: مرحوم بهشتی در اوج انقلاب اسلامی با شعاری روبهرو میشود، بدین مضمون که «شاه زنازاده است، خمینی آزاده است»، او بخش اول این شعار را برنمیتابد و به آن سخت اعتراض میکند؛ یعنی حتی درباره مخالفی چون شاه، هر سخن و هر عملی را نمیپسندد و حتی با آن برخورد میکند و مانع تکرار آن میشود. از نگاه او برای رسیدن به هدف، نمیتوان به هر وسیلهای متوسل شد و هرچیزی گفت و هر کاری کرد. بهواقع، آنچه انقلاب اسلامی را از دیگر حرکتها و جنبشها متفاوت میکرد، همین منش برخاسته از روح و اخلاق ایرانی-اسلامی بود.
اینکه تا چه حد وضعیت امروز مطابق با آن چیزی است که او میاندیشید، بحث دیگری است؛ اما توجه من به این شعار دلیل دیگری هم داشت: اخیرا روی سایتهایی که پدیدآورندگان آنها سخت سعی میکنند خود را هوادار و دلسوز نظام و اسلام جلوه دهند، عکسی از یک محکوم قضائی دیدم که پدرش از شخصیتهای همدوره و همراه بهشتی است و زیر دو عکس نوشته بودند: «اللعین بن اللعین»! این دست نمونهها نشان میدهد روش و منش بزرگانی مانند شهیدبهشتی به دست فراموشی سپرده شده است. این میزان از «خشونت کلامی» که در سالهای اخیر دوباره عادی شده است، میتواند مقدمه هرگونه خشونت دیگری باشد و حاکی از موضع برحق نیست و برعکس، نشانه ضعف در منطق و عمل است. بهشتی در اوج مبارزه سیاسی، جانب اخلاق و جدال احسن را نگه میداشت، تاجاییکه مخالف سرسخت او، بنیصدر، پس از گذشت سالها و در خاطرات خود، به شخصیت ممتاز و برجسته و مراتب بالای اخلاقی او در میان دیگر مخالفان خویش اعتراف کرده است. دلبستگی بهشتی به گفتوگو و اندیشیدن، از سنتی عمیق در فکر اسلامی و شیعی سرچشمه میگرفت و گذشته از نمونههای دور آن، در زمان جوانی شهیدبهشتی، او از فعالیتهای مرجع بزرگ عالم تشیع، مرحوم آیتالله حاجآقا حسین بروجردی در برقراری تماس با بزرگان و شیوخ اهل سنت بهخوبی آگاهی داشت و اینکه این تماسها و گفتوگوها چه سرانجام پربرکتی برای جهان اسلام به بار آورد و به تأسیس یا تقویت مجمع تقریب بینمذاهب اسلامی و صدور فتوای مشهور شیخالازهر درباره جواز عمل به فقه اهل بیت(ع) انجامید. نمونهای دیگر، به جناب ابوطالب، پدر بزرگوار امیرالمؤمنین علی(ع)، برمیگردد که در آستانه سالروز وفات ایشان در رمضان عامالحزن هستیم؛ وقتی یکی از عالمان حجاز، عبدالله خنیزی، کتابی با نام ابوطالب مؤمن قریش نوشت و خشم حاکمان عربستان را برانگیخت، چنانکه به اعدام محکوم شد، امام موسی صدر، رهبر شیعیان لبنان، از سوی علمای تهران به دیدار پادشاه وقت عربستان رفت و وساطت و پادرمیانی علمای ایران، نه فقط جان خنیزی را نجات داد، بلکه او به ایران آمد و با شماری از علما دیدار کرد. اکنون هم ما و هم جهان اسلام به همان روش و منش شهیدبهشتی در برخورد با آرا و نظرات گوناگون نیاز مبرم داریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.