|

مقایسه علم و شبه‌علم و لزوم اجتناب از ترویج شبه‌علم

سکوت بهترین پاسخ است

مهدی زارع. عضو هیأت‌علمی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

در سال‌های اخیر با رواج ایمیل و اینترنت، هر روز تعداد زیادی ایمیل دریافت می‌کنیم که شامل موضوعات گوناگونی است. در این بین، خبرهای شبه‌علمی و خیالی و ادعاهای بی‌اساس نیز بسیار به چشم می‌آید. از سوی دیگر با گسترش اینترنت و بیشترشدن تعداد خبرگزاری و سایت‌های خبری و افزایش تعداد برنامه‌های علمی رادیو و تلویزیون، گاهی با مطالبی در این رسانه‌ها روبه‌رو می‌شویم که لابه‌لای مطالب علمی، مطالبی خیالی/خرافی و شبه‌علمی همراه با ترجمه‌های ناقص، به مخاطبان عرضه می‌شود. ارائه چنین اخبار و گزارش‌های مغلوط و مغشوشی، چندین دلیل دارد که شاید ضرورت سرعت در تهیه و اجرای برنامه و رقابت در انتشار هرچه زودتر اخبار و گزارش‌ها نسبت به دیگر رسانه‌های رقیب، یکی از آنها باشد. بر پایه آنچه این ‌روزها در جامعه، به‌ویژه در حوزه رسانه‌ها قابل جست‌وجو و پیگیری است، امکان دسترسی به مطالب شبه‌علمی در حد منابع علمی، بعضا بیشتر و راحت‌تر است. آنچه شبه‌‌علم را بیشتر در دسترس‌ قرار می‌دهد، ظاهرا هیجان‌انگیزتربودن، غیرقابل‌باورتربودن و بیان مطالبی فراواقع‌گرایانه (و فراعقل!) است که البته نزد عموم مردم جهان جالب، جذاب و خواندنی‌تر و دیدنی‌تر جلوه کرده است. در این یادداشت کوتاه سعی می‌کنم مقایسه‌ای بین علم و شبه‌علم و رفتار و گفتار دانشمندان و آنها که در کار شبه‌علم و جادو (!) هستند، انجام دهم. البته موضوع مفصلی است، ولی به اجمال می‌توان به چند مورد اشاره کرد: 1- مطالب و گزارش‌های علمی بیشتر انتزاعی، خشک و بعضا تکراری جلوه می‌کنند. مطالب علمی‌ای که در رسانه‌ها مطرح می‌شوند، بعضا به‌دلیل نوع و شکل و موضوع و بعضا به‌دلیل نحوه گزارش‌دهی، مطالبی عبوس و غیرجالب هستند، این در حالی است که مطالب شبه‌‌علمی معمولا جهشی، هیجان‌انگیز و غیرتکراری با ظاهری دل‌فریب و حل‌کننده همه مشکلات سخت مردم جهان است. 2- بعضی دانشمندان افرادی هستند که چندان کاری به ‌کار مردم عادی و گزارش‌دهی به آنها ندارند، ولی افرادی که در کار شبه‌علم هستند (که من از این پس آنها را در این یادداشت به اختصار «جادوگران» می‌نامم!) افراد خوش‌برخورد و شبیه و نزدیک‌تر به رفتار و برخورد مردم عادی هستند که با خوشرویی آماده هر نوع کمک‌کردن به همه مردم‌اند. 3- دانشمندان از نکته‌های منفی و سلبی بسیار صحبت می‌کنند (پزشکان از نحوه‌های غلط در زندگی که برای سلامتی خطرناک است سخن می‌گویند، متخصصان محیط‌زیست همیشه از آلودگی محیط‌زیست و کارهایی که انجام می‌شود و غلط است گلایه دارند و...) ولی جادوگران به‌ظاهر همواره مثبت حرف می‌زنند و آماده درنوردیدن تمام مرزها و حدها هستند و آماده‌اند تا با رویی گشاده به‌صورت ایجابی و برای حل همه مشکلات وارد میدان شوند. 4- علم براساس نظم و روش علمی و قاعده‌مندی و بر پایه مطالعات و مدل‌های پیش‌تر اثبات‌شده و نظریه‌های آزمون‌شده بیان می‌شود و پیش می‌رود و به‌این‌ترتیب درک و تحمل و صبر و حوصله‌ برای به‌نتیجه‌رسیدن آن سخت و گاه تلخ است. ولی شبه‌علم مبنا ندارد و قاعده‌پذیر نیست، بنابراین ظاهرا هر لحظه امید می‌دهد که مشکلات و آرزوهای بشر را ناگهانی حل می‌کند (از حل و درمان بیماری‌های صعب‌العلاج گرفته، تا پیش‌بینی زلزله و سوانح و رخداد‌های طبیعی و غیرطبیعی، آینده انسان و...). 5- کار علمی و توسعه فناوری به‌دلیل روش‌مندی و تفصیل مراحلش معمولا هزینه‌بر و بر مبنای برنامه مشخص و مرحله‌به‌مرحله است، ولی شبه‌علم بر پایه (ادعای) کم‌هزینه‌بودن یا بی‌هزینه‌بودن قصد دارد گوی سبقت را در میدان رقابت با علم برباید. 6- دانشمندان با ادعای روش علمی و به‌دلیل کاربرد زبان تخصصی، کمتر با مردم و رسانه‌ها سخن می‌گویند، گاه از کسر شأن و اعتبار علمی‌شان نگرانند و گاه نگران نگاه جامعه تخصصی و همگنان خویشند تا مبادا آنها را به‌عنوان فردی سطحی، نمایشی (به اصطلاح عامیانه: شومن و خالی‌بند! ) بشناسند یا تصور کنند. به همین دلیل کمتر تن به حضور در رسانه‌ها می‌دهند، ولی جادوگران همواره و معمولا آماده و مشتاق سخن‌گفتن با مردم عادی و رسانه‌ها هستند و هم‌زمان ادعای تظلم دارند و شاکی‌اند از اینکه دانشمندان و اهل علم آنها را مسخره می‌کنند. 7- دانشمندان با سابقه تخصصی و حرفه‌ای شفاف و مشخص، به مرحله‌ای از تخصص و ادعای علمی و اظهارنظر می‌رسند، ولی جادوگران معمولا سابقه‌ای نامشخص، محرمانه و تعریف‌نشده و عموما نامرتبط یا ناکافی برای زمینه ادعاهای‌شان دارند. 8- دانشمندان معمولا به‌کندی و به‌ندرت ادعای نوآوری می‌کنند، تولیدات علمی و نوآوری‌های‌شان پس از صرف وقت و زمان کافی به دست می‌آید و معمولا دیربه‌دیر نوآوری و ابداع و اکتشاف و اختراع جدیدی معرفی می‌کنند، ولی جادوگران، سریالی تولید می‌کنند و تعداد ادعاهای نوآوری‌ها و اکتشافاتشان از تعداد کل نوآوری‌ها در زمینه تخصصی مربوطه (توسط تمامی دانشمندان آن حوزه که در آن زمانه زندگی می‌کنند!) بیشتر است. 9- دانشمندان به‌غیراز حوزه تخصصی و حرفه‌ای خود، به‌ندرت به حوزه‌ای بیرون از مطالعات، تخصصشان می‌روند و معمولا در حوزه‌ای دیگر از آنچه در آن آموزش دیده‌اند و کار تخصصی کرده‌اند، ادعا نمی‌کنند و سخن نمی‌گویند، ولی جادوگران مدعی و (به‌ظاهر) در حوزه‌های گوناگونی از علم، هنر، دین و غیر آن صاحب‌نظر هستند و به‌راحتی نیز این ادعاها و نظرات گوناگون در حوزه‌های مختلف را به‌ظاهر با هم سازگار و همخوان می‌کنند. 10- نتایج کار دانشمندان، قابل سنجش و قابل آزمون و بر پایه یک روش علمی شفاف و تعریف‌شده است، ولی نتایج کار جادوگران محرمانه و بر پایه روشی نامشخص، شبه‌علمی یا غیرعلمی استوار بوده و غیر قابل بررسی است. در پایان یادآور می‌شوم وقتی موضوعی غیرعلمی است، اساسا قابل رد یا اثبات بر پایه روش علمی و با استفاده از گفت‌وگو یا نقد علمی نیست و بهتر است جدی گرفته نشود و ترویج هم داده نشود، همان کاری که نگارنده در مقابل ادعاهای پیش‌بینی زلزله در ایران (یا تهران) کرده‌ام و از دوستان در ایمیل و اینترنت خواهش کرده‌ام که این نوع مطالب بی‌ربط را برای دیگران نفرستند یا به اشتراک نگذارند تا ترویج داده نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.