لزوم اجتناب رسانهها از انتشار اخبار شبهعلم در گفتوگو با «محدثه عظیملو»
دریای علم ناشناختههای بسیاری دارد
سلیمان فرهادیان . بابک فرهادی
خرافات همیشه وجود داشته است، اما با ظهور رسانههای ارتباطی جدید، سرعت انتشار آن بسیار بیشتر شده است. از طرف دیگر با مقبولیتی که علم در میان عامه مردم یافته است، بسیاری از خرافات رنگ عوض کردند و جامه شبهعلم پوشیدند و بهاینترتیب مقاومت مردم در برابر بسیاری از خرافهها کمتر شد. اینگونه که در چشمبههمزدنی، اخباری مانند تاریکشدن سهروزه زمین، نابودی جهان در تاریخ معین، نقش بستن لوگوی یک کارخانه نوشابهسازی در سطح ماه، ابداع ماشین زمان توسط یک مخترع نابغه ایرانی یا حل معمای مدالهای اتمی «اینشتین» توسط بانوی سروستانی در رسانهها منتشر میشود. یکی از مهمترین ویژگیهای شبهعلم نیز این است که اصلا و ابدا نمیتوان با افرادی که چنین باورهایی دارند، بحث و گفتوگو کرد، زیرا در همان اولین گامها، رقیب را به بیاطلاعی از علم روز یا دستِکم بیخبری از دستاوردهای جدید علمی متهم میکنند. برای آشنایی بیشتر با ماهیت خرافه و شبهعلم و همچنین وظیفه رسانهها برای اجتناب از انتشار اینگونه اخبار، با دکتر «محدثه عظیملو»، پژوهشگر مهمان دانشگاه تورنتو، گفتوگو کردیم که در ادامه میخوانید.
برای آغاز گفتوگو، خرافه را تعریف و به چند مثال اشاره کنید. خرافه، باورهای بدون پشتوانه علمی است که برخی افراد معتقدند در زندگی روزمره آنها تأثیر دارد. بسیاری از خرافهها بهدلیل نبود درک درست علمی از یک پدیده بهوجود آمده است؛ مثلا در گذشته که بهداشت و مراقبتهای پس از زایمان بهدرستی رعایت نمیشد، مادر پس از زایمان دچار عفونت یا نارساییهای دیگر میشد که ممکن بود به مرگ او منجر شود، برای همین موجودی خیالی بهنام «آل» ابداع شد که «زائو را میبرد». یا باور بر این بود که هنگام خورشیدگرفتگی، موجودی خیالی در حال بلعیدن خورشید است، برای همین روی پشتبامها با یک کفگیر فلزی آنقدر به تشتهای مسی میکوبیدند تا او را فراری دهند و خورشید را پس بگیرند. اما خرافههای دیگری هستند که رنگوبوی علمی هم با خود دارند و معتقدان به آنها حاضر نیستند هیچگونه منطق و محاسبات علمی درباره آنها را بپذیرند، مثلا طالعبینی و اعتقاد به اینکه ماه تولد افراد در شخصیت و آینده آنها نقش دارد، خرافه است. معتقدان به طالعبینی بدون اینکه از سادهترین رابطههای فیزیک، اطلاع داشته باشند، برآیند نیروهای ستارگان در لحظه تولد افراد را مهم میدانند. اما اگر با محاسبات ساده به آنها نشان دهید که انرژی دریافتی از نور لامپ اتاق و دستگاههای برقی دیگر و حتی انسانهایی که در اتاق حضور داشتهاند، میلیونها برابر اثر نزدیکترین ستارگان و سیارات هستند، زیر بار نخواهند رفت. اشیای پرنده ناشناس در آسمان نیز مورد دیگری از خرافههای جدید است. رویکرد دانشمندان برای شناخت طبیعت چیست؟ مهمترین رویکرد دانشمندان، تکیه بر آزمایش و مشاهده رفتار طبیعت است. برای مثال دانشمندان اثر یک دارو را بر بیماران آزمایش میکنند و همزمان پیشرفت بیماری را در گروه دیگری که این دارو را دریافت نکردهاند، زیر نظر میگیرند. اگر پیشرفت بیماری به شکل قابلملاحظهای با دارو کنترل شود، آن را به عنوان نتیجه به دنیای علم معرفی میکنند. دانشمندان دیگر میتوانند با تکرار آزمایشهای مشابه، صحت کارکرد دارو را تأیید یا رد کنند. یا مثلا وقتی «اینشتین» نظریه نسبیت عام و انحنای فضا-زمان در نزدیکی اجسام پرجرم را مطرح کرد، آزمونی برای سنجش این نظریه مطرح شد: نور ستارگان در گذر از کنار خورشید، باید منحرف شود و حتی میزان انحراف آن هم محاسبه شد. حدود 15سال پس از ارایه نظریه نسبیت عام، «آرتور ادینگتون» در سال1919 خمشدگی نور ستارگانی را که ظاهرا نزدیک به خورشید قرار داشتند، اندازه گرفت و نظریه نسبیت عام پیروز شد. اگر این انحراف دیده نمیشد، باز هم یک دستاورد علمی مهم محسوب میشد، چرا که ثابت میکرد نظریه نسبیت عام آنگونه که «اینشتین» فرمولبندی کرده بود، درست نیست. پس گزارههای علمی همانطور که قابل تکرار و تأیید هستند، ابطالپذیر هم هستند؛ یعنی اگر نادرست باشند، میتوان نادرست بودن آن را نشان داد. شبهعلم با گزارههای غیرعلمی و خرافه چه تفاوتی دارد؟ شبهعلم، گزارههایی به ظاهر علمی است که معمولا از واژههای علمی هم سوءاستفاده میکند اما یا نادرست هستند یا درستی و نادرستی آنها با روشهای علمی، قابل اثبات نیست. علم با توجه به شواهد و مشاهدات، گزارههایی قابلآزمودن، تکرارپذیر و در عین حال قابلابطال ارائه میدهد. شبهعلم را شاید بتوان خرافه مدرن دانست. در گذشته وقتی علت پدیدهای را نمیدانستند آن را به نیروها و موجودات ناشناخته نسبت میدادند، یا برای درمان بیماریها از روشهای جادوگری و طلسم استفاده میکردند. امروزه هم سودازدگان با استفاده از واژههای علمی، همان تفکر را در پوششی مدرن و عامهپسند ارائه میدهند. علم وقتی علت پدیدهای را نمیداند، سکوت میکند و میگوید هنوز نمیدانیم. اما خیالپردازی و داستانسرایی نمیکند و گزارههای غیرقابلآزمون یا ابطال صادر نمیکند. برای روشنترشدن بحث، شبهعلم را با ارائه یک مثال توضیح دهید. طالعبینی یکی از رایجترین خرافههای مدرن یا شبهعلم است. دلایل و آمارهایی که معتقدان به طالعبینی ارائه میدهند، گزینشی شدهاند و اگر خصوصیت اخلاقی افراد متولدشده در یک ماه خاص را بهطور کامل بررسی کنیم، هیچ رابطه معنیداری بین زمان تولد و شخصیت افراد پیدا نمیکنیم. از طرفی خود صورتهای فلکی شکلهای معنیداری نیستند. فاصله واقعی ستارههای یک صورت فلکی، صدها سال نوری است و هیچ رابطه عِلی بین آنها وجود ندارد. شکل صورتهای فلکی در فرهنگهای مختلف هم متفاوت است و زاییده تخیل آن فرهنگ است و هیچ معنی دیگری ندارد. ولی دانشمندان هم به چنین موضوعهایی بسیار علاقه دارند. بله، دانشمندان به این موضوعها علاقه دارند، ولی تفاوت اصلی در نوع رویکرد آنان است. جستوجوی حیات در سیارات دیگر و تلاش برای دریافت امواج رادیویی فرستادهشده توسط موجودات هوشمند، پروژههایی است که به روش کاملا علمی در حال انجام هستند، اما هیچکدام از آنها تاکنون شواهد علمی و قابلاستنادی برای وجود حیات فرازمینی پیدا نکردهاند. هومیوپاتی هم طرفداران زیادی دارد. بله، دسته دیگری از شبهعلم، در علوم پزشکی و درمانهای خیالی و غیرعلمی قرار دارد و هومیوپاتی یکی از بارزترین این خرافههای مدرن است. داروهای هومیوپاتی از رقیقکردن بسیار زیاد مواد طبیعی که «روح» (یا ذات و ماهیت) دارو را در خود دارند، به دست میآید. طرفداران این روش درمانی مدعی هستند هرچه میزان ملکولهای ماده اولیه در دارو کمتر باشد، اثربخشی آن بیشتر است. هرچند در واقع داروهای هومیوپانی، آب خالص است اما سردمداران این نوع درمان مدعی هستند اگر بیشتر از میزان تجویزشده از آنها استفاده کنید، «اوردوز» میکنید! اما هیچ آزمایش علمی قابل قبولی، نتیجه داروهای هومیوپاتی را تأیید نکرده است. منظورتان از آزمایش علمی قابلقبول چیست؟ منظور از آزمایش علمی قابل قبول، داشتن شرطهای بالاست: گروه مورد آزمایش با گروه خنثای دیگری که دارو را دریافت نکرده، مقایسه شود و تعداد افردی که در آزمایش شرکت کردهاند، از نظر آماری معنیدار باشد و دادهها به دلخواه دستچین نشود. همچنین شناسههای بیماری با کمیتهای قابل اندازهگیری بررسی شود نه با پرسش از بیمار که آیا احساس بهتری دارد یا خیر. اخترشناسان همیشه از تأثیر اجرام بر یکدیگر سخن میگویند. ارتباط بین اجرام و جاذبه و دافعه آنها نیز موضوع پذیرفتهشدهای است. اما چرا زمانی که طالعبینان، از تأثیر این اجرام و کواکب بر زندگی و آینده ما حرف میزنند، دانشمندان ندیده و نشنیده، حرفشان را تکذیب میکنند؟ همانطور که قبلا هم گفتم، تأثیر گرانش و تابش اجرام تنها زمانی مهم است که در فاصله نزدیکی از ما قرار داشته باشند. در واقع تابشی که ما از لامپ اتاق یا دستگاههای برقی اطرافمان دریافت میکنیم، یا امواج رادیویی و مخابراتی نظیر تلفنهای همراه که ما را احاطه کردهاند، میلیونها بار قویتر از تابشی است که از ستارگان و سیارات دریافت میکنیم. مقایسه بسیار ساده است، آیا نوری که از پرنورترین ستارگان آسمان به چشم ما میرسد، اصلا با نور چراغ اتومبیل یا نور گوشی تلفن همراه ما قابل مقایسه است؟ ستارگان غیر از نوری که تابش میکنند هیچ اثر دیگری بر ما ندارند. چطور ممکن است این نور ناچیز، اثری در زندگی ما داشته باشد؟ در ضمن دانشمندان «ندیده و نشنیده» چیزی را رد نمیکنند. تمامی ادعاهای طالعبینان حتی با استفاده از دادههای دستچینشدهای که خودشان جمعآوری کردهاند، از نظر آماری رد شده است اما آنها همچنان بر ادعاهای خود اصرار میکنند. از طرفی وجود یک رابطه، به معنی علت پدیدهبودن نیست. یک دانشمند آمریکایی برای نشاندادن اینکه چه نتیجههای خندهداری میتوان از این نوع رابطهها پیدا کرد، نشان میدهد که در چند سال گذشته، هم تعداد دزدان دریایی زیاد شده و هم متوسط دمای زمین افزایش پیدا کرده است. آیا زیادشدن دمای کره زمین موجب شده است که افراد بیشتری به دزدی دریایی روی بیاورند؟ یا دزدهای دریایی باعث گرمشدن کره زمین شدهاند؟ برخی با استفاده از اصطلاحات علمی مانند انرژی، میدان نیرو، لایههای جو و .... از تأثیر هارپ بر وقوع پدیدههایی مانند زلزله صحبت میکنند، اما زلزلهشناسان به کل این موارد را منکر میشوند. پروژه هارپ یک پروژه علمی برای بررسی جو زمین است. یکی از نشانههای شبهعلم، وامگرفتن واژههای علمی و بعد سوءاستفاده از آنها در راستای اهداف خود است. هارپ یک سیستم تولیدکننده پرتوهای فروسرخ یا مادون قرمز دارد (مثل همانی که در کنترلهای تلویزیون هست)، منتها انرژی آن بیشتر است. هارپ پرتوهای فروسرخ را به لایههای مختلف جو میتاباند و آنها را در مقیاس بسیار کوچکی برانگیخته میکند. آشکارسازهای دیگری تغییرات جو در نتیجه این برانگیختگی را اندازه میگیرند. دانشمندان با بررسی این دادهها، به ماهیت جو و ساختار آن پیمیبرند. افرادی که هارپ را مسبب زلزله و تغییرات جوی میدانند، هیچگاه زحمت یک محاسبه ساده به خود ندادهاند که چه میزان انرژی برای ایجاد چنین پدیدههایی لازم است؟ آنها از واژه انرژی استفاده میکنند، اما مفهوم واقعی آن را نمیدانند! آشفتهکردن بخش کوچکی از جو که انرژی و اثر آن بسیاربسیار کمتر از بادهای طبیعی و توفانهای فصلی است، چگونه میتواند باعث وقوع زلزله شود؟ یکی از موضوعات جالب، سیارههای فراخورشیدی و احتمال وجود حیات در آنها است. حتی دانشمند بزرگی مثل «هاوکینگ» از احتمال وجود حیات هوشمند صحبت میکند. اما برخی دانشمندان دیگر با کتابهای فون دانیکن (که همین موضوعها را توضیح میدهد)، مخالفند. چرا؟ پرسش بسیار خوبی است. اخترشناسان با جدیت تمام در جستوجوی نشانههای حیات در خارج کره زمین هستند. مأموریت فضاپیمای «کپلر» شناسایی سیارات فراخورشیدی و پیداکردن سیاراتی خاکی مانند زمین در اطراف ستارگان دیگر است. حتی اگر حیات هوشمند در سیاره دیگری در کهکشان ما شکل گرفته باشد، باز هم احتمال اینکه همزمان با تمدن ما بوده باشد، بسیار ناچیز است. حتی اگر دانشمندی مثل «هاوکینگ» از احتمال حمله فرازمینیها سخن بگوید، هیچ آزمونی برای اثبات یا رد آن وجود ندارد، پس این گزاره علمی نیست. کتابهایی که با ربط دادن اشکال و متون باستانی به یکدیگر، به خیالپردازی در مورد فرازمینیها میپردازند، از این دسته هستند. اطلاعاتی که این نوع کتابها به آن استناد میکنند، دستچین شدهاند و آمیخته با تخیلات نویسنده هستند. این ادعاها را نه میتوان ثابت کرد و نه ابطال. اگر چنین ادعاهایی غلط است، چرا افرادی این همه وقت و پول را برای جمعآوری چنین اطلاعاتی هزینه میکنند، یا به آن دامن میزنند؟ متأسفانه شبهعلم تجارت بسیار پرسودی است. کتابهایی راجع به فرازمینیها یا هر پدیده ناشناخته دیگر که رنگوبوی علمی داشته باشد، بسیار جذابتر از واقعیتهای علمی است. برنامههای تلویزیونی مثل «ما و فرازمینیها» میلیونها بیننده را پای تلویزیون میکشاند و تجارت پرسودی برای شبکههای تلویزیونی بههمراه دارد. نشریههای شبهعلمی در سراسر دنیا با چاپ طالع هفتگی و روزانه، خواننده و مشتری پیدا میکنند. حتی نرمافزارهای فالگیری و طالعبینی، بازاری بسیار پرسود دارند. وقتی شما مشتری این نوع افکار شدید، محصولات دیگر شبهعلم را بهراحتی خریداری میکنید، مثلا برای گرفتن فال حاضرید صدها هزار تا چند میلیون تومان بپردازید. یا برای داروهای هومیوپاتی که فقط آب خالص هستند، میلیونها تومان میپردازید. ترس از پایان دنیا، تجارت پرسود دیگری است. سال2012 بنابر تقویم باستانی مایاها و نشانههای دیگر بنا بود سال پایان جهان باشد! در آمریکا میلیونها دلار، بسته آخرالزمان فروخته شد که شامل مقادیری غذای کنسروی، آب، دارو، چراغقوه و مایحتاج اولیه بود. چیزی مثل بستههای زلزله که لازم است در هر خانهای باشد. مسلم است جایی که بتوان مردم را فریب داد تا مشتری شبهعلم باشند و حاضر باشند چنین هزینههای غیرمعقولی بپردازند، سوداگران بیکار نمیمانند و با فریفتن مردم، سودهای هنگفتی روانه جیب خوشان میکنند. ویژگیهای شبهعلم، چیست؟ چگونه شبهعلم تشخیص دهیم؟ اولین ویژگیهای گزارههای شبهعلمی این است که درست نیستند یا همه آنها حقیقت نیستند. البته تشخیص اینکه کدام گزاره علمی است و کدام شبهعلم، برای مخاطبی که تخصصی در این زمینهها ندارد، کار سادهای نیست چراکه شبهعلم هم از همان واژههای علمی استفاده میکند و به گفتههایش لباس علم میپوشاند. بنابراین یکی از راههای شناخت شبهعلم، گشتن بهدنبال منبع خبر است. یکی دیگر از روشهای شناختن شبهعلم، سبک و سنگینکردن اطلاعات و اعداد و ارقامی است که ارائه میدهند. مثلا حدود 10سال است که اواخر شهریور شایعه دیدهشدن مریخ به اندازه کره ماه در فضای مجازی همهگیر میشود. در واقع در تابستان1382 مریخ به نزدیکترین فاصلهاش از زمین رسید که حتی در آن زمان هم فقط به شکل یک نقطه پرنور دیده میشد. تا جایی که ما میدانیم خود علم ساختار تثبیتشدهای ندارد و برای مثال چیزی که امروز علمی است، فردا ممکن است رد شود. شاید در آینده هم ملاک و معیارهای علمی تغییر کند و این پدیدهها تأیید شود. برای اینکه روش علمی، قاطع است. در گزارههای علمی علاقهها و اعتقادات فردی جایی ندارند. البته علم ابزار محدودی است و ادعایی برای توضیح همه پدیدهها ندارد. اجازه دهید گزاره شما را تصحیح کنم: علم ساختار تثبیتشدهای دارد و روشهای علمی هم تثبیتشده هستند، اما خود علم پویاست و روزبهروز در حال تغییر است. این ماهیت پویا و تغییرپذیرِ علم است که موجب پیشرفت آن میشود. دانشمندان تعصبی روی دستاوردهای علمی ندارند و همانطور که اشاره کردید، با پیداشدن شواهد بیشتر یا انجام آزمایشهای جدید، دانششان بهروز میشود. البته تغییرات علمی با چالشهای زیاد صورت میگیرد، اینطور نیست که یک موضوع علمی یکشبه رد شود. معمولا دانستههای علمی با پیشرفت دانش تغییر پیدا کرده و کاملتر میشوند. برخی مفاهیم اصلا در محدوده ابزار علم طبیعی قرار نمیگیرند، مثل آنچه انرژی مثبت و منفی اشیا و افراد نامیده میشود. درست است که در اینجا واژه علمی «انرژی» بهکار رفته است، اما واقعا تابش قابلاندازهگیری در کار نیست. هنگامی که از واژهها و تعابیر علمی برای توصیف چنین پدیدههایی استفاده میشود، نوعی سوءاستفاده از علم رخ میدهد. وجود حیات هوشمند در نقاط دیگر عالم هم به همین شکل است. علم احتمال، وجود حیات در نقاط دیگر عالم را رد نمیکند، اما تاکنون هیچ نشانهای از وجود آن پیدا نشده است، اما بسیاری از وبسایتها با پخش تصاویر و ویدئوهایی که از سایت ناسا برداشتهاند، توضیحات دلخواه خود را روی تصاویر به اسم واقعیتهای علمی تأییدشده ناسا، منتشر میکنند. ما به عنوان مخاطب اخبار، چگونه باید علم و شبهعلم را تفکیک کنیم؟ بهترین راه گشتن به دنبال منبع خبر است. متأسفانه بسیاری از خبرگزاریهای داخلی با دیدن یک خبر در وبسایتهای انگلیسیزبان که تیتر جذابی دارد، به هیجان میآیند که خبر را منتشر کنند اما تخصصی در زمینه خبر ندارند، در نتیجه با حذف قسمتهایی که درک نکردهاند، آنچه را از خبر فهمیدهاند با ادبیاتی بسیار پیچیده و فهمناشدنی بازنشر میکنند. چنین اخباری شاید لزوما شبهعلم نباشد، اما معمولا غیردقیق از کار درمیآید که کمکی هم به علم نمیکند و چه بسا سبب بدفهمی علمی شود. کمترین ضرر آن این است که خواننده چیزی از خبر نمیفهمد و احساس میکند علم چیز پیچیده، ترسناک و غیرقابلفهمی است و از طرف دیگر این نوع اخبار دستمایهای برای سوداگران شبهعلم میشود. --------------------------------------------------------------------- سابقه علمی و پژوهشی دکتر «محدثه عظیملو» دکتر «محدثه عظیملو»، کارشناسی فیزیک را در دانشگاه صنعتی شریف و کارشناسیارشد را در دانشگاه تهران گذراند و برای دوره دکترا به دانشگاه واترلو در کانادا رفت. او درحالحاضر پژوهشگر مهمان در دانشگاه تورنتو است. زمینه کاری وی بررسی محیطهای میانستارهای و چگونگی شکلگیری ستارگان و سیارات است. عضویت در هیأت مؤسس شاخه دانشجویی انجمن فیزیک ایران، عضویت در هیأت مؤسس شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران، عضویت در کمیته آموزش و ترویج علم انجمن نجوم کانادا به مدت دو سال و راهاندازی و اداره باشگاه نجوم تهران به مدت سهسال، از جمله سوابق اجرائی وی است. او در زمینه ترویج علم نیز بسیار فعالیت کرده است. وی نویسنده، ویراستار و مترجم مجله نجوم، کارشناس برنامه آسمان شب و گفتوگوهای علمی در شبکههای مختلف رادیو و تلویزیون، همکار شورای کتاب کودک و فرهنگنامه کودکان و نوجوانان بوده و جایزه بهترین ایده برای روز نجوم را از لیگ جهانی نجوم دریافت کرده است. او همچنین سفیر نرمافزار «تلسکوپ جهانگستر مایکروسافت» و نماینده دفتر نجوم برای توسعه اتحادیه جهانی نجوم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.