گفتوگو با پیام دهکردی، کارگردان نمایش«هیچکس نبود بیدارمان کند»
کشف و شهود روی صحنه
رضا آشفته
نمایش «هیچکس نبود بیدارمان کند»، نوشته محمد امیریاراحمدی و کارگردانی پیام دهکردی اینروزها با بازی فریبا متخصص، الهام پاوهنژاد، رضا مولایی، پیام دهکردی، عارفه لک و... در تالار باران اجرا میشود. رضا مهدیزاده (طراح صحنه)، رضا حیدری (طراح نور) و پریدخت عابدیننژاد (طراح لباس)، از دیگر عوامل این کار هستند. نمایش به دوره کودتای 1332 برمیگردد و اینکه روابط یک خانواده در لرستان تحتالشعاع اتفاقات و تحولات سیاسی قرار میگیرد و در آن عشق، بسترساز انتقامجوییها بین افراد در نزدیکترین روابط میشود. این دومین نمایش این کارگردان در فضای رسمی تئاتر است او پیش از این هم نمایش متولد 1361 را به نویسندگی نغمه ثمینی کار کرده بود. با دهکردی در این رابطه گفتوگو کردهایم:
در دو نمایشی که از شما دیدهایم، دغدغهتان نسبت به اجتماع، تاریخ و سیاست مشهود است، چرا؟ واقعیت این است که کارگردانی برایم مثل شعرنوشتنم که گهگاه سطوری را قلمی میکنم و حالا اسمش میخواهد شعر یا نثر شاعرانه باشد، شغل و حرفه نیست، بلکه هر گاه احساس میکنم شعری را بنویسم، حسم را روی کاغذ جاری میکنم و همینطور هروقت دلم بخواهد به پرسشهایی پاسخ بدهم سراغ کارگردانی میروم. تا این کار شکل بگیرد، متوجه شدم پرسشهای اجتماعیام بهشدت به تاریخ مرتبط میشود. باورم بر این است که در این سالها بسیاری از آسیبهای فرهنگی به این دلیل است که ما به تاریخ مراجعه نمیکنیم و از آن عبرت نمیگیریم. این خسارتهای فرهنگی محصول حافظه تاریخی بسیار ضعیف ماست که ما یا دچار نسیان شدهایم یا خود را به فراموشی میزنیم بنابراین این آسیبهای فرهنگی را بهکرات میبینیم درحالیکه شکلش فرق کرده اما ماهیتش همان است. تاریخ و رجعت به گذشته و عبرتگرفتن از آن باعث میشود زندگی امروزمان خوب شود و آینده بهتری را بتوانیم ترسیم کنیم. هویت ایرانی چقدر برایتان اهمیت دارد؟ بحث دیگری که در نمایش متولد 1361 هم به آن پرداختهایم، هویت است. در آن مقطع ، این بحث بود که متولدین دهه 60 از زبان فارسی استفاده درستی نمیکنند و این نسل عمقی ندارد و با ادبیات و متون کهن ایرانی فاصله دارد. یادم هست وقتی خواستیم به آن دهه وارد شویم، دریافتیم آنها مقصر نیستند، بلکه آن نسل محصول یک عملکردند. آنها زمانی که در رحم مادر بودهاند دچار اتفاقهایی شدهاند که نتیجهاش تبدیل به این رفتار شده و ما فقط از آنها خرده میگیریم. مسئله زبان فارسی از غمنامههای امروزم است و امروز وقتی فردی در تأیید حرفم، میگوید: «اوکی»، انگار که در فارسی معادل یا جایگزینی برایش نداریم. وقتی موسیقی مقامی قدرت و هیمنه خودش را از دست میدهد همچنین وقتی میبینم بسیاری دیگر دوست ندارند به زبان مادریشان که گیلک، کردی، لری، ترکی و... است، حرف بزنند و ابا دارند فرزندشان با زبان لری صحبت کند... به همین خاطر احساس کردم این فضا طوری است که میتواند بخشی از پرسشهایم را پاسخ دهد. درخصوص آداب و سنتها و آیینها همین نکته مرا واداشته که به سمت «هیچکس نبود بیدارمان کند» بیایم با این پرسش که چرا داریم بیهویت میشویم؟ چنانکه در تهران معماری معلوم نیست به چه سمتی میرود و معماری در آن بلاتکلیف بهنظر میآید. همین وضعیت را در تئاتر دو دهه گذشته و تاریخ تئاتر هم میبینیم که بسیاری هستند دچار همین بلاتکلیفی در اجراهایشان شدهاند. سیاسیبودن کار؟ من نگاه بازی دارم و بر این باورم که هر هنرمندی سیاسی است و باید هم باشد. اگر هم نباشد، دیگر برایم جالب نخواهد بود. برای من سیاسیبودن اینطور نیست که با سیاسیکاری و سیاستزدگی کاری داشته باشم، بلکه فقط بهدنبال رویکردی سیاسی هستم که در زیر لایهها اتفاق میافتد. آیا مبنای همکاری شما و آقای محمدامیر یاراحمدی کار قبلیتان است که شما در سهگانه اورنگ در یکی از اپیزودها که نوشته او بود، بازی کردید؟ همکاری و آشناییام با یاراحمدی به زمانی دورتر برمیگردد؛ به زمانی که در نمایش تیغ کهنه به قلم او بازی میکردم که فکر میکنم سال 82 بود؛ که آن برای خودش تجربه منحصربهفردی بود. احساس کردم درواقع نیاز به نویسندهای دارم که بشود با او گفتوگو کرد. هم کسی باشد که به تاریخ بپردازد و هم از اقوام و شاید هم قوم خاصی بر آیینها و سنتهایش اشراف و آگاهی داشته باشد. همچنین زبان اجتماعی را خوب بداند. با توجه به تجربیات درخشان یاراحمدی در این حوزه، او را مناسبتر دیدم و از یکسال پیش در این سفر پُرمکاشفه با او درباره دردهای او و خودم گپ زدیم و بعد از مدتی مطالعات تاریخی و به موازات آن پژوهش رسیدیم به قصه ماهپیشونی. میخواستیم با یک نگاه مدرن آن را تبدیل به اثری نمایشی کنیم. تا اینکه یاراحمدی طرحش را نوشت و تا زمان اجرا بهکرات در فرایند تولید با او بدهبستان کلامی داشتهایم و به اتفاق همهچیز را بررسی میکردیم که نتیجه، این شده است. یک موقعیت باورمند که در آن سال 1332 بازسازی نشده است، بلکه سال 32 دستمایه شده برای اینکه فرزند زمان خودمان باشیم و از زندگی امروزمان بگوییم و این، کار را برایمان سخت میکرد. قصههای کهنی چون ماهپیشونی چقدر میتوانند در شکلدادن به آثار امروزی و همچنین هویتبخشی به ما، کارساز باشد؟ درواقع قصههای کهن و موسیقی مقامی اساسا ضرباهنگ کائناتی دارند. درست بهمثابه اینکه بخواهیم از شلوغی و ازدحام شهر به دل طبیعت پناه ببریم، از اینکه در آنجا احساس آرامش میکنیم از ته دل میگوییم: ای کاش اینجا زندگی میکردیم. با هر پدیدهای که ضرباهنگ کائناتی داشته باشد، دچار نوعی هارمونی میشویم که حس میکنیم حالمان خوش است! باورم بر این است که این ضرباهنگ کائناتی در آداب و سنن و قصههای کهن هست. به همین دلیل است وقتی یک خارجی - فرقی هم نمیکند از آلمان، فرانسه و لهستان باشد، پای قصه قدیمی و موسیقی مقامی مینشیند، جذبش میشود و ناگهان منقلب میشود و بهشدت از آن استقبال میکند. چون از جان و جهانی برمیآید که ناب است و به معنای واقعی بشری است. ماهپیشونی این ویژگیها را دارد و قصههایی از این دست، خودم احساس میکنم بودنشان در آثار امروزی اتفاق مبارکی است. این قصهها چقدر یادآور هویت ماست و در هویتبخشی به ما تأثیرگذارند؟ واقعیت این است که همیشه در کلاسهای خودم وقتی میبینم دانشجویانم موسیقیای گوش میدهند که هیچ هویتی ندارد اما از موسیقی مقامی برای مثال شروهخوانیهای بوشهری اطلاعی ندارند، متأثر و متأسف میشوم. بهدنبال یافتن این جداافتادگی و جداماندگی از ریشه میگردم... برای همین وقتی برایشان موسیقی مقامی میگذارم، ناگهان حالشان خوش میشود و از آن استقبال میکنند. این بهشدت یک هویت ناب است که در لحظه کشف میشود. بدون تردید ما در یک گناه دستهجمعی سهیم هستیم و آن چیزی که منجر به هویت باختگی ما شده، محصول سالهای سال اعمال ماست که برداشت محصولی ندارد و برای همین پر از علفهای هرز است چون چیزی نکاشتهایم که الان بهدنبال میوهاش باشیم. چون سیاستگذاری درست فرهنگی نکردهایم. درحالیکه نمایشنامهنویس ما بیشتر باید از واقعیتهای پیرامونیاش بنویسد و میتواند از قصههای کهن با نگاه مدرن و زبان امروز بهرهمند شود. من وقتی در ابتدای مسیر این نمایش بودم برخی میگفتند فضای این نوع کارها سنگین است و تماشاگر تاب نمیآورد. اما این در حالی است که برخی از تماشاگران در 10 اجرای نخست ما سه، چهار بار به تماشای آن آمدهاند. بنابراین کارکرد هویت بهشدت میتواند تأثیرگذار باشد و حتی در زبان و نوع منش و رفتار شخصیت پروین، پوراندخت و خسرو چنین هویتی نمایان است و البته بخشی از این هویت از دست رفته است. در اینجا نوع مراودهها، راهرفتنها، نگاهکردنها، غذاخوردنها، همه اینها شناسنامه یک ملت است که ریشه، نه در یکسالوچندسال، بلکه در قرنها دارد. وجهه ملی و مذهبی دارند و این فرایندی است که در زیرساختهای ما که با باورهای درونی ما و الگوهای ذهنیمان هماهنگی دارند، در ارتباط است و تولیدش بسیار سخت است چون نیازمند هزارها صفحه مطالعه و ساعتها گپوگفت است. اگر قرار است ماهپیشونی را خلق کنیم، باید به آداب و سننش هم بپردازیم. برای همین برخی کارگردانها ترجیح میدهند نمایشی با دو پرسوناژ که این اقتباسی از یک متن خارجی است، کار کنند. فکر میکنم همین بیانگیزهشدن کارگردانها باعث شده که دیگر تئاتر هم بیهویت و تهی از معنا بهنظر برسد و دیگر آن حالوهوای نیمه دوم دهه 70 و نیمه اول دهه 80 خودمان در آن دیده نشود که تئاتر امری جدی و مؤثر بود، چرا اینطور شده است؟ واقعیت این است که متأسفانه باید با نهایت سرشکستگی بگویم برخلاف آنانی که معتقدند مردم درک و ادراک و شعورمندی نسبت به آثار کهن و عمیق ندارند، این نهایت کملطفی در حق آنهاست چون مردم ما شگفتانگیزترین مردم دنیا و غیرقابل پیشبینی هستند و با هر اثری که از جان برآید و عمیق و قوی باشد و شاخصهها و ویژگیهای بارزی داشته باشد، ارتباط برقرار و حتی از آن استقبال هم میکنند. برخی فکر میکنند فقط مردم نیازمند نمایشهای شاد هستند و برای همین دارند فقط بشکن میزنند و رکاکت به مردم تحویل میدهند و به هر قیمتی حاضرند همهچیز در سطح برگزار شود و این بحثی است که دارد روی شانههایمان سنگینی میکند، چون دغدغههای مردم نمایش کمدی و تراژدی نیست، بلکه آنها بهدنبال اثری چند لایه و عمیق هستند و اثری که بشود با آن زندگی کنند و حتی اگر بلیت هم 20 یا 25هزار تومان باشد، به دیدنش میروند. ما باید به سمت مردم برویم و اینگونه آنها مانع از این میشوند که ما به بیراهه برویم. ما نیاز داریم به مردم نزدیک شویم. ما باید دغدغه تولید اندیشه داشته باشیم و باید در آثارمان طرح پرسش کنیم. ما نیاز داریم براساس هویتهای خودمان حرکت کنیم و این آثار بهشدت از جاذبههای نمایشی برخوردارند که خودمان سراغشان نرفتهایم. باورم بر این است که این مسیر همچنان میتواند مثل اواخر دهه 70 و اوایل دهه 80 بسامان بشود چنانچه آن روزگار در خاطراتمان با حال خوش یادآوری میشود. در آن روزها علیرضا نادری، نغمه ثمینی، محمدامیر یاراحمدی، چرمشیر و خیلیهای دیگر، خردوکلان و ریزودرشت مینوشتند و کار میکردند. اما الان تئاتر ایران از آن فضا فاصله گرفته و چند سالی است که بیشتر اوقات داریم افسوس میخوریم. همین کار هم بارها با این نظر مواجه شد که چون چهره نداریم شاید به زمین بخورد، اما باورمان این بود که این نظر غلط است و من ثابتقدم که همین طوری کار خواهیم کرد. دلم میگفت با این ترکیب بازیگران سابقهدار تئاتر و جوانانی که نام آشنا نیستند اما استعدادهای درخشانند، میشود بدون سوپراستار و چهره هم در صحنه موفق بود. درعینحال خودم بهدنبال پرسشهایم در تئاتر هستم. شما دغدغه فرم هم دارید برخلاف اینکه مدعیان فرمگرایی بیشتر دچار فرمزدگی میشوند و در فرم مقلد و کپیکار آثار غربی شدهاند و بیشتر کارهایشان ادا و اطواری و تهی از معناست، فرم و محتوای شما همسو و هماهنگ است، چگونه این یکیشدن را در اجرایتان عملی میکنید؟ در پاسخ وام میگیرم از یکی از سخنان همیشه استادم سمندریان که میگفت: هر اثر و نمایشنامهای خودش میگوید که چگونه مرا کار کنید. میگوید حتی چگونه مرا بازی کنید. دستورالعمل اجرا در متن وجود دارد. بههرحال نویسنده مؤلف اول است و تردیدی نیست که کارگردان هم مؤلف دوم باشد. بنابراین در این اجرا هم خوانشی از زندگی و زنانگی در میزانسنها مشهود است؛ چنانچه زنان با چمدان و چتر، آن انتها ایستادهاند و این دلالت بر یکیشدن فرم و محتوا دارد و دلیلی است که مانع از فرمزدگی اجرا خواهد شد. قرار نیست فرمی را به اجرایمان الصاق کنیم و نامش را آوانگارد یا پیشتاز بگذاریم و با الفاظ بازی کنیم، بلکه فرم ما از دل محتوای کار میآید. اول اینکه بهطور مجرد هویت و معنایی را جستوجو نکردهایم و دوم اینکه با خدمتگرفتن جانمایه و محتواست که نظام ارگانیک و بههم پیوستهای شکل گرفته است. پشت این قضیه باید پشتوانهای باشد و هر اثر در مسیری که شروع میکند، باید پیوسته به خود اثر رجوع کند. ما در این اجرا دغدغه ناتورالیستی نداشتهایم اما رئالیسم برایمان ارزشمند بوده است که با زبان به اثر هویت دهیم و کارگردان و بازیگران بتوانند باورمندی کارشان را تضمین کنند. بارها به من گفتهاند فلان فیلم را دیدهای یا بهمان فیلم تئاتر را ببین، اما همواره از آن پرهیز کردهام چون نخواستهام از خلاقیت دیگران بهرهمند شوم. بالاخره آنور آبها با نیرویی خلاق، کارهایی میشود که برای آنهاست ما باید خودمان را در صحنه پیدا و اثبات کنیم و میدانم اینجا هم باید زایشی اتفاق بیفتد و برای این کار نیاز به پژوهش است و باید نوعی زندگی هم در خلوت هنرمندان باشد که در آن زندگی، اندیشهای اتفاق بیفتد. آرامآرام اینگونه خود اثر شکل میگیرد. در اجرای «هیچکس نبود بیدارمان کند»، تکلیف میزانسنها روشن بود و 80درصد میزانسنها تکراری است و طراحی آن از ریختار اثر گرفته شده و همچنین لباس و نور هم مرتبط به همان است. تماشاگر باید نشانههای اجرا را زندگی کند و آدم نمیتواند بیدلیل هر چیزی را در صحنه آویزان کند. این فرم خطرناک و نگرانکننده است و باید بسیار خوش بر کار بنشیند. بنابراین فرم را در راستای کار کشف و خلق میکنید و برای همین، چیزی در کادر نمایش بیرون نمیزند؟ یک مثال درباره شخصیتهای کار بزنم، یک شب قلیان قلقل نمیکرد از دستیارانم پرسیدم که چرا یک شخصیت کار دیده نشده است و آنها پرسیدند کدام شخصیت و من هم گفتم: قلیان. او نتوانست دیالوگ برقرار کند. شاید قلیان در تئاتر با نگاه مدرن ریسک باشد استفاده کردنش اما این ریسک و خطر حیرتانگیز است و در اینجا مهم قلیان نیست، بلکه نوع استفادهکردنش مهم است. این قلیان هم برای خودش هویت، پیشینه و تاریخچهای دارد و این زندگینامه فرهنگی ماست که کارکرد درست و بزنگاههای خودش را هم دارد. همچنین دایه و پوراندخت هم این کار را انجام میدهند و وسیله ظاهری و نشانهها معنایی را با خود به صحنه میآورند چنانکه با ورود پوراندخت و قلقل قلیان، او طور دیگری با مخاطب دیالوگ برقرار میکند. این اثر در جغرافیا و زندگی و هویت خاصی در صحنه شکل میگیرد و آن چادرنماز، تسبیح و مهر و کاسه سوپ نشانههای فرهنگیاند و سوپ، تنها غذای واقعی است که در صحنه خورده میشود و شکوهاقدس، زن اول عیسیخان است که دچار جنون است و در کنار بقیه که دارند با هم بحث و دعوا میکنند، دارد سوپش را میخورد و رویکرد جزبهجز سرشار از جانمایه پوراندخت است که دارد حرف میزند که غذایتان از دهان افتاد و این ریختار فرمیک اثر میشود. درحالیکه غذایی نیست و...؟ نه بشقابی و نه قاشق و چنگالی، انگار زندگی از دهان میافتد و آدمها فقط شکم هم را سفره میکنند و اینها دارند قربانی میشوند و سرزمینشان دارد از بین میرود و کسی به دادش نمیرسد. درخصوص تکتک کاراکترها، اجرا دارای هویت است و حتی فرشی که با طرح سنتی کار شده است که تماشاگرانی میپرسند آن را از کجا خریدهاید؟ موسیقی و آوازهایی که خوانده میشود، همه اینها آن چیزهایی است که در فرهنگ خودمان ریشه دارد و اینها گویای فرمی خواهند شد که تماشاگران را بهوجد میآورد اینکه احساس کنیم در همسایگی ما چنین شخصیتی وجود دارد و چنین اتفاقی در خانواده خودمان هم افتاده است بنابراین اینچنین میشود کشف و شهود را در صحنه جاری کرد. این دغدغه من است که بابت این چیزها رنج نکشم. همه اینها بهوجودآورنده فرمی است که برگرفته از زندگی خودمان است و همین باورپذیری، کار را بالا میبرد. بنابراین فرم لباس و نور و صحنه طوری میشود که هم مدرن و هم فضاساز است. برای مثال نوع سربند دایه، اشکهای تماشاگری را درآورد که 30 سال از آن زندگی و قوم دور افتاده است. تمام آداب ما مثل فاتحهخوانی در گورستان، برگرفته از واقعیتهاست و این باورپذیر است و حتی تور سیاه که در مراسم سوگ پروین بعد از رفتن خسرو، بهکار گرفته میشود، بیانگر خیلی حرفهاست که جایگزینی برای اشک و ناله در مراسم سوگواری است و گویاتر از هر اتفاق دیگری... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.