گفتوگو با رضا اسلامی، استاد حقوق بشر دانشگاه شهید بهشتی درباره تعهدات دولت برای تأمین آب سالم برای شهروندان:
حق بر آب جزء حقوق بشر است
علی ملیحی
انتشار کتاب آب و حقوق بشر که به بررسی ابعاد حقوقی و سیاسی حق بنیادین شهروندان برای دسترسی به آب میپردازد، بهانهای شد درباره ارتباط آب و حقوق بشر پای سخنان دکتر رضا اسلامی، استاد حقوق بشر دانشگاه شهید بهشتی، بنشینیم تا برایمان تشریح کند چه نسبتی میان آب و حقوق بشر وجود دارد. دکتر اسلامی با اشاره به بحران کمآبی در کشور بر لزوم نگاه به مسئله آب در چارچوب گفتمان حقمحور تأکید دارد و تعهدات بینالمللی دولت جهت ایجاد امکان دسترسی بدون تبعیض آحاد شهروندان ایرانی به آب سالم و کافی را یادآور میشود. او هشدار میدهد اگر بحران کمآبی و خشکسالی جدی گرفته نشود، علاوه بر حق بر آب، حق بر غذا که از مهمترین حقوق بشری است، در معرض تهدید واقع خواهد شد.
برداشت کلیای که از حقوق بشر در کشور ما رایج است، به جنبههای حقوق مدنی و سیاسی بازمیگردد. با توجه به چاپ کتابی با عنوان آب و حقوق بشر، با موضوع ابعاد سیاسی و حقوقی حق دسترسی بر آب، سؤال ما این است که حق دسترسی به آب در حقوق بشر چه جایگاهی دارد؟ آیا اساسا این حق وجود دارد و ابعاد آن چیست؟ میدانید که اینروزها کشورمان با بحران آب و خشکسالی مواجه است. بهنظر میرسد مدیریت این بحران به کمک دولت و نخبگان جامعه امری ضروری است. از آنجا که آب با حق حیات انسان و حقوق محیطزیست در ارتباط مستقیم است، میتوان به مسئله آب با رویکرد حقوق بشری و براساس گفتمان حقمحور نگریست، ازاینرو خوشحالم که همکارم، آقای حسن اسدی زیدآبادی اخیرا کتابی را با عنوان «آب و حقوق بشر» ترجمه و به بازار کتاب عرضه کرده که به ابعاد حقوقی و سیاسی مسئله آب از دیدگاه حقوق بشری میپردازد. در پاسخ به سؤال شما تلاش میکنم شرح بدهم چرا حق دسترسی به آب خود جزء حقوق بشر و بالاتر از آن در ارتباط نزدیک با دیگر حقوق بنیادین بشر است. همانطور که گفتید در کشور ما تلقی از حقوق بشر بیشتر به حقوق مدنی و سیاسی بازمیگردد. حقوق بشر بهعنوان یک مفهوم مدرن و ایدهای جهانی بهدنبال تحقق حقوق شهروندان و آموزش آنان برای مطالبه حقوق مسلمشان است و از سوی دیگر تلاش دارد دولتها را به حکمرانی خوب و رفتار دموکراتیک تشویق کند، اما این به معنی توجهنکردن به سایر حقوق اساسی بشر در این ایده جهانی نیست، حقوق مختلف بشر حقوقی بههمپیوسته و بههموابسته هستند که نسبت به هم تأثیر و تأثر دارند، از جمله این حقوق حق بر آب است. حق بر آب با حقوق نسل اول انسان، از جمله حق حیات که بنیادیترین حق بشر است در ارتباط است. همچنین حقبرآب با حقوق نسل سوم انسان مثلا محیطزیست در ارتباط است. البته حقبرآب خود یک حق مستقل و از جمله حقوق نسل دوم انسان است که در کنار حق غذا، مسکن و پوشاک طبقهبندی شده است. حقبرآب با بسیاری دیگر از حقوق بشر نیز در ارتباط است از جمله حق تعیین سرنوشت آنجا که به حقوق مربوط به تصرف منابع ثروت میپردازد. حقبرآب با حق بر آموزش، سلامتی و حق مشارکت در حیات فرهنگی نیز در ارتباط است. همچنین حقبرآب با حق بر کار از جمله کشاورزی رابطه وثیق دارد. از جمله حقوق مهم بشری حق بر توسعه است که حق بر آب با آن ارتباط وثیق دارد زیرا در ماده 8، اعلامیه حق بر توسعه اشاره شده که آب از منابع اساسی است که باید فرصت برابر برای دسترسی به این منبع برای توسعه فراهم شود. اگر بخواهید عنوان کلی حقبرآب را تشریح کنید، چه مؤلفههایی را باید درنظر داشته باشید؟ وقتی میگوییم حقبرآب چیست، در سه حوزه میتوانیم درباره محتوای آن سخن بگوییم. اول آب برای حیات شامل آشامیدن و پختوپز، دوم آب برای نفع عام شامل بهداشت و محیطزیست و سوم آب برای توسعه اقتصادی شامل فعالیتهای اقتصادی. در بخش اول این وظیفه دولت است که آب برای حیات را برای شهروندانش فراهم کند. در بخش دوم علاوهبر دولت، سازمانهای مردمنهاد نیز موظف به نظارت و کمک به تقویت بهداشت و محیطزیست هستند. بخش سوم به این موضوع میپردازد که برای فعالیتهای اقتصادی اقشار جامعه و توسعه این فعالیتها دسترسی به آب لازم است. از لحاظ مفهومی وقتی سخن از حقبرآب میکنیم یعنی تمام آحاد بشر بتوانند بدون تبعیض و به میزان کافی به آب آشامیدنی سالم برای مصرف دسترسی داشته باشند. در این موضوع چند مؤلفه قابلبحث است: کیفیت، کمیت، قابلدسترسبودن، نبود تبعیض. مسئله کمیت به میزان آب اشاره دارد؛ دولتها متعهدند کمیت قابلقبولی از آب برای آشامیدن، فاضلاب شخصی و لباسشستن و بهداشت برای شهروندان تأمین کنند. مسئله کیفیت به این معناست که دولتها باید با در اختیارگرفتن تکنولوژی تصفیه، آب را از میکروبها، عفونتها و آلایندهها پاک کنند و در اختیار شهروندان بگذارند. در این بخش سازمانهای مدنی باید با حضور جدی در کنترل رعایت این مسئله نقش جدی ایفا کنند. مسئله دسترسی به این معناست که امکان دسترسی فیزیکی شهروندان به آب در فاصله کوتاه زمانی و مکانی ممکن باشد و آنها از عهده تأمین هزینه اقتصادی آب نیز برآیند. نبود تبعیض در حقبرآب به این موضوع بازمیگردد که برای گروههای مختلف اجتماعی و بخشهای مختلف کشور ازجمله روستاهای دورافتاده هیچ تبعیضی در جهت تأمین آب ایجاد نشده باشد. موضوع حقبرآب در اسناد بینالمللی حقوق بشری به چه صورت مطرح شده است؟ در مراجعه به اسناد جهانی مشاهده میکنیم که در ماده 11 میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به برخی حقوق اولیه بشر با لحاظ استاندارد مناسب برای زندگی شامل خوراک، پوشاک و مسکن اشاره شده است. در ماده 12 این میثاق که به استاندارد قابل دسترس سلامتی اشاره شده، نظر تفسیری کمیته حقوقی بر آن است که این ماده شامل آب هم میشود و بنابراین آب طبق این تفسیر، جزء حقوق اقتصادی و اجتماعی بشر تعریف شده است. جالب است بدانیم که دهه 2005 تا 2015 از سوی سازمانملل بهعنوان دهه بینالمللی برای اقدام درخصوص آب و زندگی نامگذاری شده است. در این اسناد، اشارهای به تعهد دولتها برای تأمین آب مجانی شده است؟ چنین ادعایی نداریم. در اسناد بینالمللی سخنی از آب مجانی بهمیان نیامده اما مسئله مورد تأکید آن بوده که شهروندان باید از عهده پرداخت قیمت آن برآیند. به عبارت بهتر، حقبرآب به معنای آب مجانی نیست. آیا دولت ما ایران مطابق با تعهدات بینالمللی خود موظف به تأمین حق دسترسی بشر به آب است؟ دولت ما میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگیای که حقبرآب در آن آمده را بدون هیچ قیدوشرطی پذیرفته و موظف است تعهدات سهگانه: احترام، حمایت و اجرا را در مورد مفاد آن اجرائی کند. دولت جمهوری اسلامی باید اطمینان حاصل کند که تمامی ایرانیان به شکل برابر و بدون تبعیض به آب به میزان کافی و بهداشتی دسترسی دارند. اگرچه دولت در سالهای گذشته در تأمین اولیه این حق در شهرها و روستاهای کشور عملکرد قابلقبولی داشته، اما بحران فعلی آب در ایران نشان میدهد که دولتها تعهدات لازم برای تأمین آب را بهدرستی انجام ندادهاند. به غیر از دلایل طبیعی دخیل در این وضعیت که در حیطه تخصص من نیست، واضح است ضعف مدیریتی در تشدید این بحران نقش داشته است. بهنظر میرسد نگاه درازمدتی در این حوزه وجود نداشته و گذران روزمره و چشم به بارش باران، جای برنامهریزیهای کلان را گرفته است. بنابراین معتقدم دولت باید مسئله آب و تأمین حقبرآب را جدی بگیرد زیرا اهمال در این حوزه باعث خواهد شد که کشور از لحاظ غذایی وابسته به کشورهای دیگر شود و علاوه بر حقبرآب، حقبرغذا که از دیگر حقوق مهم بشری است نیز در معرض تهدید جدی قرار گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.