تناقض در آمار آب تجدیدپذیر کشور
مسعود اقبالی . کارشناس آبیاری و زهکشی
اولین پیشنیاز برای دستزدن به هرگونه اقدام اصلاحی، وجود آمار و اطلاعات دقیق است. متأسفانه در زمینه آب و کشاورزی چنین اطلاعاتی وجود ندارد و تناقضات در این زمینه فراوان است. هنوز بهدرستی معلوم نیست با تغییرات اقلیمی اخیر و گرمایش زمین، میزان آب تجدیدپذیر کشور و هریک از حوضهها، چه مقدار شده است. با وجود اینکه مؤسسات مختلف مربوط به آب و کشاورزی و نیز مشاوران بزرگ و کوچکی در این زمینه وجود دارند، متأسفانه یک مرکز علمی تخصصی، پاسخگو و کارآمد در این حوزه نیست. اگر در یکی از مجامع به اطلاعات و آماری که ارائه میشود، دقت کنید خواهید دید که معمولا تناقضات آن زیاد است. پژوهشها معمولا بیهدف، تکراری و غیرکاربردی است و اغلب، نمونههای خوب در بین آنها گم میشود. فاجعه آنجا است که این ارقام غلط، مبنای طرحهای علاجبخشی قرار گیرد؛ مثلا طرح احیای دریاچه ارومیه بر این پایه ارائه شد. این روزها که بحران آب به معضلی بزرگ برای کشور تبدیل شده است و همه درباره آن بحث میکنند، آب تجدیدپذیر کشور هم در تمام این بحثها وارد شده است. از اینرو، تعریف دقیق این معیار، نحوه برآورد و تغییرات آن در دورههای مختلف به یک ضرورت مبرم تبدیل شده است. آب تجدیدپذیر، حجم بارش بر سطح ارتفاعات و دشتهای کشور پس از کسر بخش تبخیرشده بارش است. تاکنون همهجا صحبت از 130 میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر کشور، شامل 105 میلیارد مترمکعب حوضههای داخلی و خارجی (93 داخلی و 12 ورودی به کشور از خارج) و 25 میلیارد مترمکعب نفوذ باران به آبخوان بوده است. در همین ارتباط، آقای ستار محمودی، قائممقام وزیر نیرو، در روزنامه اطلاعات مورخ 20/12/93 گفتهاند «تا حدود ۲۰ سال پیش، ۱۳۵ میلیارد مترمکعب منابع تجدیدشونده، ۲۵۱ میلیمتر بارش و ۸۷ میلیارد مترمکعب روانآب سطحی داشتیم، اما این آمار به تاریخ پیوست و هماکنون حدود ۱۲۰ میلیارد مترمکعب منابع تجدیدشونده داریم و با این میزان روانآبها به ۴۶ میلیارد مترمکعب رسیده و ۴۸ درصد کاهش یافته است». اگر کاهش 48 درصدی روانآبها مبنای برآورد آب تجدیدپذیر قرار گیرد، دراینصورت حجم روانآب در دوره اخیر، 55 میلیارد مترمکعب (52/. ×105) خواهد بود و با فرض غلط ثابتماندن مقدار نفوذ به آبخوان که قاعدتا باید تحتتأثیر همان عوامل کاهش روانآب، نفوذ نیز کاهش یافته باشد، مقدار آب تجدیدپذیر کشور میتواند حداکثر به 80 میلیارد مترمکعب (25+55) برسد. بنابراین اطلاعات ارائهشده توسط ایشان، صحیح نیست. اگر آب تجدیدپذیر کشور 80 میلیارد مترمکعب باشد، سهم هریک از بخشهای کشاورزی، محیط زیست، شرب و بهداشت، صنعت و معدن و خروجی از کشور چه میزان خواهد بود؟ از وزارت نیرو انتظار میرود به این ابهامات بهصورت جامع پاسخ دهد و چرخه و بیلان آب کشور را برای هر سال تدوین کند. در اینصورت همه دستاندرکاران آب، به ارقام واحدی استناد خواهند کرد. آیا وزارت نیرو به این نیاز مبرم پاسخ خواهد داد؟ کمی مشکل است! چون اصولا اینگونه ارقام به یکباره قابل تولیدکردن نیستند و چنین آمار و اطلاعاتی باید از مدتها قبل تهیه میشد و سازمانی وجود میداشت که بهطور مستمر مسئول تداوم آن باشد. اگر تاکنون چنین تشکیلات منظم و مسئولی وجود نداشته است، باید برای ایجاد آن اقدام کنند. یک مورد از چرخه آب که با اشتباهاتی همراه است، برای نمونه ارائه میشود. اینچنین چرخهای باید همهساله برای حوضههای ششگانه اصلی و حوضههای فرعی تهیه شود تا تأثیر هر طرح عمرانی آب در این چرخه، ارزیابی و اثرات مثبت و منفی آن بر سایر نقاط مصرف، تولید و بیلان آب دیده شود. ارائه هر طرحی بدون داشتن چرخه آب، یعنی رهاکردن تیر در تاریکی. مثلا اگر قرار است سدی ساخته شود، باید معلوم شود این سد قرار است کدام آب هدررونده را کنترل کند و هماکنون، یعنی قبل ایجاد سد، این آب در کجا مصرف میشود: کشاورزی، صنعت، شرب، محیط زیست و... ؛ با کنترل آن در سد مخزنی، کدامیک از این مصرفکنندهها، از آب محروم میشود؟ برای مثال درحالیکه سد کرخه با کمبود آورد مواجه است و از ظرفیت پنج میلیارد مترمکعبی آن، فقط یکمیلیارد مترمکعب پر شده است، به چه دلیل در بالادست این سد و ازجمله در حوضه سیمره و گاماسیاب، هماکنون سدهایی در دست ساخت است که اخیرا وزیر نیرو با افتخار سد سرابی را افتتاح کردند تا باز هم ظرفیت بیشتری از سد کرخه خالی بماند یا سد گرین، که روی سرشاخههای کرخه (گاماسیاب) در حال ساخت است. چرخه آب، بیانکننده بیلان منابع آب کشور است و درصورتیکه بهدقت و براساس آمار دقیق، تنظیم شده باشد، راهنمای خوبی برای برنامهریزان آب کشور خواهد بود، اما تاکنون مرجع کاملا موثقی که مسئول ارائه این چرخه باشد، معرفی نشده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.