بیچاره قوام
احمد غلامی . سردبیر
«90درصد از طلاقها در تهران توافقی است». این رویداد اجتماعی را میتوان به سیاست هم تسری داد و از گفته «زیگمونت باومن» سود جست که چگونه منطق بازار در زندگی خصوصی رسوخ میکند و قواعد خود را بر روحیات آدمهای بهظاهر آزاد، اعمال میکند: «اگر چیزی ارزان میشود، باید زود آن را فروخت و اگر در حال گرانشدن است، باید زود خرید». از همینجا نیز میتوان پای «پیر بوردیو» را وسط کشید که ضمن پژوهشهایش در جوامع اروپایشرقی، به این نتیجه رسیده بود که در مناطق غیردموکراتیک یا غیرلیبرال، هنجارهای سیاست و اقتصاد با هم جابهجا میشود: «سیاست بازاری میشود و اقتصاد رانتی». سیاست بازاری یعنی با کمترین عرضه، بیشترین سود را بردن. نمونه درخشان آن، اصولگرایان «حلقه علم و صنعت» هستند که با دستکاری در بازار سیاست مانند بازار بورس، یکشبه مردانی از سیاست قد کشیدند و پایشان به دولت و سیاست باز شد که هیچکدام، گذشته از اینکه سابقه و تجربهای در وزارت نداشتند، حتی یک دوره نماینده مجلس هم نبودند. این منزلت سیاسی تازهواردها، تبدیل به سرمایهای نمادین شد و از آن سودهایی کلان بهدست آمد.
«آقازادهبودن»، سیاستی بازاری است که در عرصه اقتصاد به جای سرمایه واقعی، به شکل سرمایهای نمادین درمیآید و سبب ثروتهای هنگفت بادآورده میشود. اگر این استدلال درست باشد، خلأ بزرگی در سیاست رخ میدهد و سیاست بهماهو سیاست «گرانیگاه» خودش را از دست میدهد. مثل شلیک گلولهای از تفنگی ساچمهای که هر ساچمهاش میتواند مرکز ثقل آن گلوله باشد و هم نباشد. این سیاست بدون «گرانیگاه»، مطلوبترین وضعیت برای جریانهای «آمادهباش» است. اگر بخواهیم با این منطق، نقشهای دمدستی از سیاست داخلی ایران ترسیم کنیم، با تسامح، اینگونه میشود: اصلاحطلبان کارآمد به دلایلی، ناکارآمد شدهاند و اصولگرایان نامی ناسور شدهاند. در خلأ میان این دو طیف، ضرورت شکلگیری «سیاستی دیگر» یا راه سومی اجتنابناپذیر است. نمیشود به سیاست فرمان ایست داد و از خواستاران قدرت روزهداری طلب کرد. چه بخواهیم چه نخواهیم، از فضای خالیِ این شکاف، سیاستی شکل میگیرد که تلاش میکنند گرانیگاه سیاست داخلی ایران باشند. دگردیسی در برخی احزاب اصلاح طلب و ظهور برخی دیگر، در این خلأ معنای جدی پیدامیکند.
اینکه این احزاب و حزبهای دیگر اصلاحطلب و اصولگرا میتوانند گرانیگاه سیاست داخلی ایران باشند یا نه، سؤالی جدی است که پاسخگویی و پیشگویی در آن چیزی را تغییر نمیدهد. اما تا اینجای کار میتوان گفت، این خلأ، خلأیی تمام و کمال نیست بلکه خلأیی در غیاب است، غیاب اصلاحطلبان نخستین. طیفهایی که از این خلأ سر برمیآورند همواره خود را در برابر اشباح غایبان میبینند که دست از سر آنها برنمیدارد. مردم به آنها اشاره میکنند اما آنها معلول آن علت نیستند، حتی همزمان با آن علت هم نمیآیند؛ برای بازشدن این مفهوم تمثیل «مردی در پارک» برسون- کارگردان سینمای فرانسه- راهگشاست. مردی در پارک نشسته و همزمان میبینید که زنی با آغوش گشوده و لبخندزنان به سمتش میآید. مرد فکر میکند زن به طرف او میآید اما لحظهای نمیگذرد که متوجه کسی میشود که پشتسرش ایستاده و زن بهخاطر او شتابان و شادمان است. این یعنی پیدایی معلول قبل از علت حتی نه همزمان با علت. اگر مردم آغوش باز کرده و شتابانند معلولی است که زودتر از علت بروز کرده و ارتباطی به اشخاص، طیفها و جریانهای سیاسی ندارد. اما گوش سیاست به این حرفها بدهکار نیست، سیاستورزی به توهم نیاز دارد؛ توهمی که موجب اراده میشود و این اراده سیاست خلق میکند. بخشی از این سیاست ارثیه اشباحی است که در شهر سرگردانند و بخشی از آن سرمایه نمادین خودشان است. با خشم و گوشزدهای اخلاقی نمیتوان مانع تلاشهای جناحها و طیف برآمده از این خلأ شد. انگار این خاصیت و خصلت قدرت است که باید بر شانه دیگران بالا رفت. حتی میتوان پا فراتر گذاشت و گفت خشم و توصیههای اخلاقی چندان منطقی و واقعبینانه بهنظر نمیرسد. قدرت ابزار خودش را دارد. اگر با تسامح بخواهیم از نظریه «جان و صورت» لوکاچ سوءاستفاده کنیم: فرصتطلبی ذات سیاست و وضعیت فعلی صورت غایی آن است. اما برای همه سیاستمداران احزاب که در این وضعیت بالیده و بالا رفتهاند، همواره و همیشه چیزی آزاردهنده است که چرا این اشباح دست از سر آنها برنمیدارد. مثل بیچاره قوامالسلطنه که شبح مصدق هیچوقت دست از سرش برنداشت حتی پس از مرگش.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.