نگاهی به فهرستِ رضا ثروتی
با خشم به گذشته بنگر
ضیاء موحد
کنار من در تاکسی بیمقدمه و آشنایی میگوید: آقا خوش به حال شما... ما که از جوانی چیزی جز جنگ و اخبار و افراد بیخانمان و ترس و وحشت خاطرهای نداریم. به فکر میافتم. نوستالژی اصلا حسرت ایام گذشتهخوردن است و غم غربت. اما اینجا مثل اینکه نوستالژی دو معنای دیگر هم پیدا میکند: ضدنوستالژی و نوستالژی دروغین. ضدنوستالژی خاطره دردناک گذشته است و با خشم به گذشته نگریستن. نوستالژی دروغین هم حسرت دورانی است که ندیدهایم و گمان میبریم چه خوب بود اگر دیده بودیم. گاهی خواب میبینم و از ترس از خواب میپرم که دوباره دانشآموز مدرسه خواجه نظامالملک و دبستان جلالیه اصفهان یا دبیرستان سعدی اصفهان هستم و بدتر از همه دانشجوی لیسانس فیزیک دانشگاه تهران و دریغ از یک کتاب درسی خواندنی و زندگی دشوار و برنامههای اغلب مبتذل رادیو و تلویزیون شاهنشاه آریامهر بزرگ ارتشتاران (به قول مؤلف تجاربالسلف: عرب را القاب رسم نبوده است و این آیین سلاطین عجم است) و... چه خوب که دیگر نه دانشآموز هستم و نه دانشجوی آن سالهای تلفشده و نه دبیر دبیرستانهای پارچین که با چه عشقی تدریس را آغاز کردم و با چه بیزاریای استعفایم را قبولاندم. اگرچه در دوران فوقلیسانس با آمدن دو، سه استاد تازه کمی خود را یافتم، اما دوران دبیری، آن مختصر توفیق را هم به کامم زهر کرد. این بود دوران جوانی که همتاکسی من به آن حسرت میبرد؛ حسرت به چیزی که وجود نداشت. نوستالژی دروغین و بیموضوع. به گفته قدیمیها: هرسال دریغ از پارسال که همان دریغ از هرسال است. حالا وقتی میگویم آلبوم عکس ندارم، بعضی تعجب میکنند. آلبوم لابد برای یادآوری ایام خوش گذشته است. ناشکری نکنم. وقتی در 35 سالگی برای ادامه تحصیل به خارج رفتم، روزی هنگام خواندن مقالهای از فیلسوفی دود از سرم برخاست. ناگهان به یاد ایام تلفشده در ایران افتادم و دریغ و حسرت که چرا 10سال زودتر امکان رفتن به خارج را پیدا نکرده بودم و شاگردی آنهمه استاد قابل و مسئول و مشتاق جواب به سؤال. خلاصه کنم نوستالژی من ضدنوستالژی است. حالا در ردیف آخر تئاتر سالن حافظ نشستهام با آن پلههای بلند و صندلیهایی که زانو را یکراست به صندلی مقابل میچسباند و داستان ضدنوستالژی ثروتیان را میبینم، همدردی با من و با بسیاربسیار دیگر. همان از وحشتِ گذشته از خوابپریدنها، همان رؤیاهای تلخ، همان ازدحام خاطراتی که میخواهد هنرمندانه از اعماق ذهن با هنرپیشگان جوان معادل عینی برایشان پیدا کند مگر بتواند با بازسازی گذشته از قفس آنها بگریزد. هنر فراتررفتن از خود. آیا رضا ثروتیان میتواند آن گذشته را در قفس فرم زندانی کند و خود رها به زندگی دیگری بپردازد. معجزه هنر در همین است و ذهن متخیل و تصویرپرداز ثروتیان چه خوب میتواند از عهده این کار برآید و آنها را فهرست کند. از همان اول چوب میزانه رهبری ارکستر رؤیایی با چوب تنبیه دمبهدم جا عوض میکنند و این ظرافتکاریها همراه با موسیقی متناسب با متن ادامه مییابد. اما چرا سهساعت؟ آنهم بیوقفه؟ صندلیهای ناراحت گناه او نیست. گناه او نیست اگر سالنهای معیارمند نه برای تئاتر و نه حتی یک سالن مناسب برای موسیقی، به قول شجریان، داریم تا فتوایی برای بستن آن صادر شود. در این تأملات فرورفته بودم و به عمر تلفکرده تأسف میخوردم که همتاکسی جوان من رفیق نیمهراه شد و با «جناب خداحافظ»، درِ تاکسی را محکم به هم کوبید و معلوم نشد زمانه او را به کجا برد و من را به کجا.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.