بنبست سیاستهای ترکیه در سوریه
احسان هوشمند . پژوهشگر مسائل اقوام
حوادث چند روز اخیر «گری سپی» (تل ابیض)، بار دیگر توجه تحلیلگران را متوجه کُردهای سوریه کرده است. شعبه سوری «پ.ک.ک»، یعنی نیروهای حزب اتحادیه دموکراتیک کردستان سوریه (PYD)، به رهبری «صالح مسلم» موفق شدند در آنسوی مرزهای ترکیه، شهر گری سپی را از چنگ داعش آزاد کنند. با این اتفاق، دو کانون خودگردان جزیره و کوبانی پس از ماهها به یکدیگر متصل شدند و نیروهای کُرد سوری چند گام به پایتخت داعش، یعنی شهر «رقه»، که اهمیتی ایدئولوژیک و نمادین برای این گروهک تروریستی دارد، نزدیک شدند. شهر گری سپی موقعیت راهبردی خاصی برای داعش داشت، چراکه از طریق این مرز امکان انتقال تجهیزات و تدارکات و نیز ورود و خروج نیروها برای داعش از طریق خاک ترکیه مهیا میشد و با ازدسترفتن این منطقه، نیروهای داعش شکست توجهبرانگیزی متحمل شدند. مرز گری سپی نزدیکترین و راهبردیترین مسیر به رقه، یعنی پایتخت داعش، برای دسترسی به خارج، بهویژه کشور ترکیه، محسوب میشد. این شهر در مرز ترکیه قرار دارد و شهر عمدتا عربنشین «آقچه قلعه» ترکیه، روبروی گری سپی و آنسوی مرز است. گری سپی در همسایگی شرقی شهر کوبانی قرار دارد. شکست داعش در برابر نیروهای کُرد سوری چند کارکرد و پیام منطقهای و بینالمللی دارد. نخست آنکه، شکستهای اخیر داعش در منطقه نوار مرزی ترکیه موجب شده است روزبهروز دامنه اقتدار PYD در حوزه کُردی سوریه تقویت شود. کُردهای سوری اینک در حال تحکیم موقعیت خود در برابر داعش هستند. وضعیت حاضر موازنه قوا را در مرزهای سوریه بهضرر داعش رقم میزند؛ امری که چندان مطلوب حامیان داعش نیست. دوم آنکه، کُردهای سوری در چند سال گذشته نشان دادهاند حاضر نیستند بازیگر بازی پیچیدهای باشند که ترکیه و عربستان و قدرتهای دیگر بازیگردان اصلی آن هستند و هدفشان را بر سرنگونی نظام سیاسی حاکم بر سوریه و بشار اسد متمرکز کردهاند؛ ازهمینرو، در چهار سال گذشته ضمن آنکه کُردهای سوریه به تحکیم موقعیت خود پرداختهاند، اما از درگیری و جنگ، هم با ارتش سوریه و هم با جبهه معارض سوری ازجمله ارتش آزاد سوریه، خودداری کردهاند و هرازگاهی در مقابله با داعش، حتی از یاری این دو جبهه متعارض، یعنی نیروهای دولتی و نیز ارتش آزاد سوریه سود بردهاند. روابط «پ.ک.ک» با دولت سوریه سابقه چنددههای دارد و رهبر دربند پ.ک.ک، که اینک در زندان امرالی ترکیه محبوس است، سالها در خاک سوریه اقامت داشت و روابط این حزب و نظام حاکم بر سوریه هیچگاه تنشآلود نبوده است. در دوره اخیر نیز برخی گزارشهای رسانهای حاکی از هماهنگی میان نیروهای ارتش سوریه و کُردهای سوریه به رهبری «پ.ی.د» در عملیاتهای نظامی است. به دیگر سخن، این حزب در راهبردهای خود جایی را برای تغییر نظام سوریه تعریف نکرده و نشان داده است در میان گروههایی که خواستار سرنگونی نظام حاکم بر سوریه هستند، جای نمیگیرد. سومین کارکرد تغییر موازنه نیروها در جبهه گرسی سپی، ابعاد فرامرزی دارد و ممکن است بر نگرانی دولت ترکیه از وضعیت جدید، بیش از گذشته بیفزاید. برخی خبرهای غیررسمی، حتی حکایت از آن دارد که استمرار این وضعیت ممکن است زمینه دخالت نظامی ارتش ترکیه در سوریه را بیش از گذشته افزایش دهد. دولت ترکیه نگران توسعه قدرت شعبه سوری «پ.ک.ک» در حاشیه نوار مرزی خود است. اگر تاکنون دولت ترکیه با حمایتهای خود از داعش، سایر جریانهای تکفیری و نیز سایر نیروهای معارض سوری، در تلاش برای توسعه عمق راهبردی خود در سوریه بود، نه فقط به مقصود نرسیده است، بلکه همزمان پذیرای صدها هزار نفر آواره در ترکیه شده است، بیآنکه افق روشنی برای پایان این بحران وجود داشته باشد. ضمن آنکه اینک نگران امنیت مرزهای خود بهواسطه تحولات تازه سوریه است. سیاستهای ترکیه در سوریه و بهویژه حمایت آشکار و پنهان دولت ترکیه از تروریستهای داعش، نقشی بااهمیت در کاهش آرای «آ.ک.پ» در انتخابات اخیر بازی کرد. از سوی دیگر، وضعیت آشفته ترکیه پس از انتخابات اخیر و ناتوانی حزب «عدالت و توسعه» از دستیابی به اکثریت مطلق کرسیهای پارلمانی و ورود حزب «ه.د.پ» بهعنوان متحد «پ.ک.ک» به پارلمان ترکیه با 80 کرسی، شرایط را در داخل ترکیه نیز برای جریان حاکم نسبتبه قبل دشوارتر کرده است. «ه.د.پ» همراه با دیگر احزاب ترکیه، مخالف سیاستهای مداخلهگرایانه دولت و حزب عدالت و توسعه در سوریه هستند. در چنین شرایطی، حزب عدالت و توسعه امکان کمتری برای پیشبرد سیاستهای خود در سوریه دارد. در چنین بستری، تحکیم موقعیت «پ.ی.د» در گری سپی و احتمال وقوع جنگهای بیشتر در اطراف رقه، وضعیت را بیشازپیش برای دولت ترکیه پیچیده میکند. بهخصوص آنکه بعضی گزارشها حاکی از کمکهای لجستیکی و نظامی برخی طرفهای غربی به نیروهای کُرد سوری است. دولت ترکیه این وضع را کمک کشورهای غربی به تروریستهای وابسته به پ.ک.ک ارزیابی میکند. شکست داعش و پیشروی نیروهای «پ.ی.د»، احتمالا در آینده موجب افزایش حمایتهای تدارکاتی و تسلیحاتی و تقویت حمایتهای هوایی طرفهای غربی از کُردهای سوری خواهد شد و وضعیت تازه بیش از هر زمان دیگری، دخالتهای ترکیه در سوریه را با بنبست روبهرو خواهد کرد؛ وضعیتی که حتی ممکن است دولت ترکیه را به تجدیدِنظر در سیاستهای منطقهای خود در سوریه وادار کند. دراینصورت، ترکیه یا به دخالت نظامی در سوریه بیش از گذشته ترغیب میشود تا خود را از بحرانهای پیشِرو برهاند که البته چنین احتمالی با توجه به وضعیت نیروهای سیاسی و توازن نیروها در ترکیه پس از انتخابات، هزینههای سیاسی توجهبرانگیزی برای اردوغان و همراهانش در پی خواهد داشت یا دولت ترکیه ناچار خواهد شد با همکاری کشورهای اثرگذار در بحران سوری، ازجمله کشورهای منطقه همچون جمهوری اسلامی ایران و روسیه، بهدنبال راهحلی سیاسی و مرضیالطرفین برای پایاندادن به تنشهای چندساله سوریه باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.