از حمله القاعده تا بازسازی خیابان کتاب بغداد
وضعیت فرهنگی در کشورهای موردتهاجم داعش متفاوت است ازجمله در عراق. یکی از مکانهای فرهنگی این کشور خیابانی است که قدمت آن به اواخر عصر عباسیان بازمیگردد و در زمان حکومت عثمانیان در عراق بهنام «الاکمکخانه» خوانده میشد که کلمهای ترکی و بهمعنای محل سکونت نظامیان بود. در سال 1932، کمیتهای به دستور ملک فیصل تشکیل شد تا نامهای جدیدی برای خیابانهای بغداد تعیین شود و ازآنزمان نام متنبی بر این خیابان نهاده شد. بسیاری از چهرههای برجسته فرهنگی عراقی، مانند علامه حسینعلی محفوظ، از مشتریان دائمی این مرکز فرهنگی بودهاند. این خیابان در ابتدا بهعنوان مرکزی حکومتی، مطرح بود و علاوهبر کتابفروشیها، برخی مغازههای دیگر و رستورانها و عکاسیهایی نیز برای خدمت به مراجعان به ادارات دولتی در آن وجود داشت، ولی پس از سال 1950، بهتدریج تمامی کتابفروشیهای مطرح عراقی به این خیابان نقلِمکان کردند و این مکان به خیابانی صرفا فرهنگی تبدیل شد. در این خیابان قدیمی چاپخانهای متعلقبه قرن 19 میلادی وجود دارد که نشانگر قدمت فعالیتهای مرتبط با موضوع کتاب و فرهنگ در این خیابان است. درحالحاضر نیز برخی کتابفروشیهای موجود در متنبی، کتب تاریخی و نسخ خطی بسیار نادری، بعضا با قدمتی برابر با تاریخ بغداد، دارند. علاوهبر کتب تاریخی موجود در این خیابان، بناهای موجود در آن نیز بهخودیخود قدمتی تاریخی دارند؛ بناهایی که به ساختمانهای بغدادی شهرت دارند و شامل ساختمان قشله، مدرسه الموفقیه، ساختمان دادگاه مدنی بغداد در دوران پادشاهی و برخی ساختمانهای کوچکتری هستند که نشان از قدمت تاریخی خیابانهاي اين چنيني دارد. سعد ونجلیل، از نویسندگان بنام عرب، بغداد را بدون متنبی مانند بدنی توصیف میکند که نبض ندارد و خون در آن جریان ندارد. وی میگوید نمیتوان جمعهای را تصور کرد که بغداد باشد و مردم به متنبی نروند و این مانند جریاننداشتن خون در بدن فرهنگ و تاریخ و تمدن عراق است. در سال 2007، القاعده به این خیابان حمله کرد. در این حمله کتابفروشی العصریه، که از قدیمیترین کتابفروشیهای متنبی بهحساب میآمد و در سال 1908 تأسیس شده بود، بهطور کامل منهدم شد و به ساختمان چاپخانه شابندر، که از ساختمانهای فرهنگی بسیار باارزش عراق بهحساب میآید، آسیب جدی وارد شد و همچنین برخی دیگر از ساختمانها نیز دچار آتشسوزی شدند. پس از این انفجار، کمیتهای با مشارکت وزارت فرهنگ عراق، وزارت شهرداریها و مجلس استانی عراق تشکیل شد و طرحی را برای بازسازی این خیابان تصویب و اجرا کردند. بهدلیل اهمیت بالای این خیابان، در سال 2008 با حضور نوریالمالکی، نخستوزیر وقت عراق، و تعداد زیادی از مسئولان و اهالی فرهنگ عراق، این خیابان افتتاح شد. درحالیکه پیش از تسلط صدام بر عراق، این خیابان مرکزی برای خریدوفروش آخرین و بهروزترین نشریات و کتب در خاورمیانه بهحساب میآمد و آخرین نشریات عربی از بیروت و قاهره و امان، مستقیما به متنبی ارسال میشد، در عهد صدام و بهویژه در زمان تحریمهای سازمان ملل پس از جنگ دوم خلیج فارس، به دو دلیل این خیابان به شکل عمدهای افت کرد و به فروشگاهی برای فروش کتب دستِدوم تبدیل شد؛ دلیل اول ممانعت صدام از ورود کتاب و سختگیری شدید درباره انتشار کتب فکری و عقیدتی و دلیل دوم مشکلات اقتصادی ناشی از تحریمها بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.