|

ملاحظاتی درباره جراحی نوزادان

کودک مینیاتور یک بزرگ‌سال نیست

بهار اشجعی . فوق‌تخصص جراحی کودکان، عضو هیأت‌علمی دانشگاه علوم‌پزشکی تهران

1- اولین جمله‌ای که به جراحان عمومی، که قصد تحصیل در رشته جراحی کودکان دارند، می‌گویند این عبارت است که «کودک مینیاتور یک فرد بزرگ‌سال نیست». به‌عبارتی نباید تصور شود که یک جراح همان عمل جراحی را که برای یک فرد بزرگ‌سال انجام می‌دهد، در مقیاسی کوچک روی یک نوزاد یا کودک نیز انجام می‌دهد. جدا از اینکه جراحی کودک ظرایف خود را دارد، اما متفاوت‌بودن آناتومی کودکان با بزرگ‌سالان از دلایل عمده‌ای است که سبب می‌شود، جراحی در کودکان با بزرگ‌سالان متفاوت شود؛ برای مثال نوزاد مبتلا‌به نقص تکاملی، آناتومی یکسانی با یک فرد بزرگ‌سال ندارد. از سوی دیگر مسائل متعدد دیگری ازجمله ضعیف‌بودن سیستم ایمنی نوزاد یا کودک نسبت‌به فرد بزرگ‌سال و نیز تغذیه و خون‌رسانی مشکل‌تر کودکان، از دیگر تفاوت‌هایی است که رشته جراحی کودکان را نسبت‌به بزرگ‌سالان بحرانی‌تر و پیچیده‌تر می‌کند. 2- رشته جراحی کودکان از دو نظر متمایز از دیگر رشته‌هاست؛ نخست نوبودن این رشته و دیگری، پیشرفت‌های چشمگیر آن در سال‌های اخیر است. در حقیقت رشته جراحی اطفال و نوزادان از‌جمله رشته‌های نوپا به‌شمار می‌رود. در گذشته برای بسیاری از نوزادان امکان جراحی وجود نداشت. از سوی دیگر، به‌دلیل کمبود امکاناتی مثل بیهوشی و NICU (آی‌سی‌یوی نوزادان)، حتی در صورت انجام اعمال جراحی موفقیت‌آمیز نیز، امکان بقای نوزادان پس از عمل کم بود. درحقیقت می‌توان گفت یکی از علل شکل‌گیری رشته جراحی کودکان، مرگ‌ومیر بالای نوزادان و کودکان مبتلا‌به بیماری‌های نقص تکاملی بود. این رشته جدید خوشبختانه هم‌زمان با دیگر کشورهای پیشرفته، در ایران پا گرفت و هم‌اینک هم‌تراز با دیگر کشورها در حال پیشرفت است. از شاخه‌های رشته جراحی کودکان می‌توان به لاپاراسکوپی اطفال یا «جراحی درون‌بین» اشاره کرد. درواقع رشته جراحی هم‌اینک در حال رفتن به سمتی است که به‌جای ایجاد برش‌های بزرگ در شکم، قفسه سینه و سایر اندام‌ها، بتوان با ایجاد یک یا دو سوراخ کوچک، که در بسیاری مواقع نیاز به بخیه هم ندارد، عمل جراحی را انجام داد. خوشبختانه جراحان کودک در کشور ما نیز هم‌اینک از این روش بهره می‌گیرند و این رشته به سرعت ‌رو‌به‌پیشرفت است. مسئله دیگری که جراحی نوزادان و کودکان را از دیگر رشته‌های جراحی متفاوت و بعضا منحصربه‌فرد می‌کند، ترمیم یا «هیلینگ» است؛ به این معنا که هر چقدر سن کودک یا نوزاد کمتر باشد، ترمیم محل جراحی بهتر و با عارضه کمتری انجام خواهد شد. به‌عبارتی وقتی روی یک نوزاد عمل جراحی انجام می‌شود، اثر عمل جراحی در بزرگ‌سالی به قدری کم است که در مواردی دیده نمی‌شود. در چنین مواردی هرچقدر سن کودک یا نوزاد کمتر باشد، نتیجه عمل بهتر خواهد بود. 3- ازجمله پیشرفت‌های انجام‌شده در رشته جراحی اطفال، که با همکاری دیگر رشته‌ها ازجمله زنان‌و‌زایمان، بیهوشی و NICU به‌دست‌آمده، سیستم ارجاع مادران حامل جنین‌های با نقص تکاملی به مراکز مخصوصی است که برای این منظور در سراسر کشور پیش‌بینی شده‌اند. تمامی این مراکز، دولتی و زیر نظر دانشگاه‌های علوم‌پزشکی معتبر کشور قرار دارند. در این مراکز، از مادران حامل جنین با نقص تکاملی، مراقبت‌های قبل، حین و بعد از زایمان می‌شود. همچنین درباره زمان و نحوه تولد این نوزادان بین متخصصان زنان‌و‌زایمان و جراحان کودکان تصمیم‌گیری می‌شود و پس از تولد، بلافاصله نوزاد مبتلا به نقص تکاملی به NICU مجهز به جراحی اطفال منتقل می‌شود و در اولین فرصت عمل ترمیمی بیماری مربوطه، برای وی انجام می‌‍‌‌شود. 4- از دیگر پیشرفت‌های اخیر و چشمگیر در رشته جراحی کودکان، اعمال جراحی است که قبلا با متد و روش‌های وقت‌گیر و پرعارضه انجام می‌شد، اما امروزه تکنیک‌های پیشرفته‌تر، کوتاه‌تر و با عارضه کمتر ابداع شده است. مثلا در گذشته در تمام دنیا، نوزادان برای بیماری نقص عصبی روده، حداقل در سه مرحله با فاصله چند‌ماهه زیر عمل جراحی قرار می‌گرفتند و در هرکدام از این اعمال جراحی، نوزاد یا کودک از چند هفته تا چند روز بستری می‌شد و برش جدیدی در جدار شکم او ایجاد می‌شد، اما از یک‌دهه گذشته، روش خاص و یک‌مرحله‌ای ابداع شده است؛ در این روش به‌محض تشخیص، تمام عمل جراحی در یک مرحله و در مدت کوتاه‌تری و بدون برش روی بدن کودک انجام می‌شود. به‌محض ابداع این روش در کشورهای پیشرفته، در ایران نیز انجام شد و خوشبختانه نتایج آن با دیگر کشورهای پیشرفته جهان مقایسه‌پذیر و مشابه است. 5- ازجمله اقدامات جراحی در حوزه کودکان، پیوند اعضاست که شایع‌ترین آن مربوط‌به پیوند کلیه و کبد است. کلیه و کبد به‌دلیل آسیب‌پذیری بیشتری که نسبت‌به سایر اعضای بدن دارند، بیش از سایر اعضا، نیازمند پیوند هستند. برخی ناهنجاری‌های اصلاح‌ناپذیر در جنین یا عفونت‌ها درنهایت منجربه ازدست‌رفتن کلیه یا کبد می‌شود. درحال‌حاضر، چند مرکز در کشور وجود دارند که در زمینه جراحی پیوند اعضای کودکان به فعالیت مشغول‌اند. این مراکز همگی دولتی و زیر ‌نظر دانشگاه‌های معتبر هستند و پیوند اعضای کودکان در این مراکز، هم‌پای کشورهای پیشرفته در حال انجام و در مورد برخی پیوندهای نادر نیز در این مراکز، اقداماتی در حال برنامه‌ریزی است. 6- از دیگر پیشرفت‌های رشته جراحی کودکان و نوزادان، جراحی روی جنین است؛ برای مثال برخی بیماری‌های دوران جنینی مانند بیماری‌های انسدادی دستگاه ادراری، با رشد جنین به‌ کلیه‌های او صدمه بیشتری وارد می‌کند و به جنین آسیب می‌زند، به‌همین‌دلیل مداخلات جراحی پیش‌از‌تولد برای این جنین‌ها توصیه می‌شود. بیماری‌های سیستم نخاعی و ستون فقرات، از دیگر بیماری‌هایی است که در آن تماس سیستم عصبی با مایع آمنیوتیک (مایع دور جنین) هر چقدر طولانی‌تر باشد، ممکن است صدمات وارد‌آمده به جنین را بیشتر کند، بنابراین مداخلات جراحی در این موارد کمک‌کننده است. تشکیل ناقص دیافراگم یا سوراخ در دیافراگم قفسه سینه، از دیگر مواردی است که مداخله جراح اطفال در دوران جنینی می‌تواند، به رشد ریه جنین کمک کند و خطرات و عوارض بعد از تولد را کاهش دهد. جراحی جنین به دو روش جراحی باز و بسته (به کمک لاپاراسکوپ) انجام می‌شود و براساس شرایط مادر و جنین و نوع بیماری، این جراحی‌ها متفاوت است. معمولا گرایش به روش جراحی باز به‌دلیل بالابودن ریسک و عوارض آن و اینکه سبب خارج‌شدن جنین از محیط طبیعی خود می‌شود، کمتر است. در ایران نیز در مراکز خاصی، جراحی جنین به روش لاپاراسکوپ انجام می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.