ضرورت وجود برنامه استراتژیک برای مقابله با نقصهای تکاملی
پیشگیری از تحمیل هزینههای سنگین بر خانواده و جامعه
سیدجواد نصیری .* جراح عمومی و فوقتخصص جراحی کودکان و نوزادان، دانشیار دانشگاه علومپزشکی ایران، عضو هیأتمدیره انجمن جراحان کودکان
نقصهای تکاملی یکی از معضلات بهداشتی- درمانی هر جامعهای است که بر حسب میزان وفور و شیوع آن، علاوهبر مشکلات جدی روانی برای خانوادهها و جامعه، هزینهای سنگین را نیز تحمیل میکند. در کشور ما نیز هرسال تعداد زیادی نوزاد با نقصهای تکاملی گوناگونی متولد میشوند که شایعترین آنها عبارتاند از آترزی روده (تشکیلنشدن قسمتی از روده که باعث انسداد روده میشود)، مقعد بسته، نقصهای تکاملی ریه، فتق دیافراگم، تشکیلنشدن جدار شکم، شکاف لب و کام و اکستروفی مثانه، بازماندن کانال نخاعی و... که اکثر این نقصها، مشکلاتی بسیار جدی رشد جسمی و روانی و آینده اجتماعی این کودکان که قرار است حداقل 70 سال زندگی کنند، ایجاد میکند، بنابراین نظام بهداشت و درمان هر جامعهای، از جمله جامعه ما، موظف است برنامه استراتژیک مشخص و دقیقی برای برخورد با این معضل داشته باشد که در این برنامه به موارد زیر باید توجه شود: 1- آموزش مردم و خانوادهها که باید از مدرسه و قبل از ازدواج شروع شود. 2- فراهمکردن امکانات تشخیصی و بررسیهای قبل از ازدواج و نیز قبل و بعد از تولد. 3- فراهمآوردن امکانات درمانی و حمایت از خانوادهها در طول درمان. 4- فراهمکردن امکانات مراقبتهای پس از درمان، برای توانمندسازی بیماران تا هر زمانی که لازم است. در کشور ما خوشبختانه برنامههای مختلفی بهمنظور بررسی و غربالگری تعدادی از بیماریهای مادرزادی که به علل نقصهای آنزیمی و متابولیکی ایجاد میشوند، شروع شده و در جریان است، ولی برای برخورد با نقایص تکاملی، هنوز برنامه مشخص و مدونی طراحی نشده است. گرچه در سالهای اخیر مراکزی برای بررسیهای آناتومیکی و حتی دخالتهای درمانی قبل از تولد، شکل گرفته، ولی تعداشان محدود و برای بسیاری از خانوادهها بسیار پرهزینه است و هنوز تا فراگیرشدن فاصله زیادی دارد. آموزش خانوادهها، بهویژه مادران قبل از بارداری، درباره آشنایی با مواد تراتوژن (موادی که باعث ایجاد اختلال در تکامل جنین، بهویژه در سهماهه اول دوران بارداری میشود) و آشنایی با نحوه تغذیه و مراقبت از خود و جنین میتواند در پیشگیری از ایجاد برخی ناهنجاریهای تکاملی بسیار مؤثر باشد که متأسفانه بسیاری از مادران یا اصلا اطلاعاتی در این زمینه ندارند یا اگر دارند، بسیار ناچیز و ناقص است. در هر صورت گرچه با توجه به بسیاری از این مسایل میتوان از میزان بروز این اختلالات کاست، اما قطعا این میزان به صفر نخواهد رسید و مسلما پیوسته شاهد تولد کودکانی با نقصهای متعدد خواهیم بود که ضمن تحمل یک عمر معلولیت و تحمیل هزینههای سنگین به خانواده و جامعه، سلامت روانی کل خانواده و بالطبع کل جامعه را تحتتأثیر قرار خواهد داد. لاجرم همانطور که در بالا اشاره شد، طرح و اجرای یک برنامه استراتژیک جامع و فراگیر، با استفاده از نقطهنظرات نخبگان رشتههای مختلف درگیر در این زمینه، ضرورتی اجتنابناپذیر است. در سالهای گذشته و در حال حاضر که دولت تدبیر و امید و وزارت بهداشت، برای حرکت به طرف طراحی یک برنامه استراتژیک جامع و تهیه پروتکلها و گایدلاینها، در این زمینه امید زیادی ایجاد کرده است، رشته جراحی کودکان که خوشبختانه در سالهای اخیر چه از نظر کیفیت سطح علمی و چه از نظر تجهیزاتی رشد قابل ملاحظهای داشته است، مسئولیت درمان بخش عمدهای از این نقایص تکاملی را به عهده داشته و دارد، البته مردم باید درباره کیفیت و صداقت کاری این رشته قضاوت کنند، اما متأسفانه این رشته که در برنامه استراتژیک آینده هم نقش بسیار مهمی میتواند ایفا کند، به دلایل گوناگونی دچار چالشهایی بسیار جدی شده که یکی از این چالشهای جدی، کمبود داوطلب برای انتخاب این رشته است؛ بهطوریکه اکثریت پیشکسوتان این رشته یا بازنشسته شدهاند یا در شرف بازنشستگی هستند و بهجای آنها نیروهای بسیار کمی جایگزین شدهاند و اگر این وضعیت ادامه یابد، خطر انقراض رشته وجود دارد. البته با سیاستهای جدیدی که وزارت بهداشت و درمان بنا به پیشنهاد انجمن جراحان کودکان، در پیش گرفته است، امیدهای تازهای ایجاد شده که این چالش در آینده مرتفع شود. درحال حاضر بسیاری از شهرستانهای بزرگ و حتی مراکز استانها از داشتن جراح کودکان و نوزادان محروم هستند و این مسئله مشکلات جدی و مرگومیر بالاتری برای نوزادانی که با یک نقص تکاملی در این مناطق متولد میشوند، ایجاد میکند. خلاصه اینکه برای برخورد با معضل نقایص تکاملی، داشتن یک برنامه جامع ضرورتی اجتنابناپذیر است و تا آن موقع، آموزش جامعه از طریق رسانههای ملی، تجهیز فراگیرتر امکانات تشخیصی قبل از تولد، تقویت رشته جراحی کودکان، تجهیز گستردهتر اتاق عملهای نوزادان در اقصینقاط کشور، مسائل مهمی هستند که باید به آنها توجه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.