قتل بدون انگیزه در نوجوانی
حافظ باجُغلی . روانپزشک
منبعی از خشونت در درون همه ما نهفته است که هرازگاهی تخلیه میشود. گاهی با خود فکر میکنیم اینبار زیاد تند رفتیم و نباید تا این حد خشمگین میشدیم، اما گویی انگیزههای ناخودآگاه و آن غریزه درونی گاهی به ما گوش نمیکند و کار خود را انجام میدهد. خشونت از منظری «ذاتی» و از منظری دیگر، «آموختنی» است؛ البته جهانشمولبودن خشونت بین همه ملتها و در همه زمانها، بیشتر از ریشهدار و ذاتیبودن آن نشان دارد. معمولا تاریخ برمبنای جنگها دورهبندی میشود و زمانهای کمی که جنگی در کار نبوده است، به دورههای «پس از جنگ»، «پیش از جنگ» یا «بین دو جنگ» نامگذاری میشود. اگر بخواهیم واقعگرا باشیم، شاید ناگزیر از پذیرش این واقعیت تلخ باشیم که: «نمیتوان آینده دنیا را بدون جنگ تصور کرد». نظریههای زیادی هم هستند که به «آموختنی»بودن خشونت تأکید دارند؛ بهعنوان مثال آزمایشهای «باندورا» نشان داده است کودکانی که بیشتر فیلمهای خشونتآمیز میبینند، پرخاشگرتر میشوند. باندورا معتقد است خشونت از جامعه اکتساب میشود، البته این سؤال که چرا بعضی رفتارها آسانتر آموخته میشوند، انتقادی به این نظریه و مهر تأییدی بر ذاتیبودن خشونت است. خشونت چه ذاتی باشد چه آموختنی، بخشی از واقعیت انسانی ماست. یکی از رسالتهای همه ادیان و تمدنها مهار این اسب سرکش درون برای آزادکردن خشم است، حتی اگر بپذیریم خشونت امری ذاتی است، به معنی آن نیست که نمیتوان آن را تعدیل یا مهار کرد. براساس نظریههای جدید، تعامل محیط و ژنتیک همه رفتارهای بیولوژیک و ذاتی قابلیت تغییر و تعدیل دارند. یکی از واقعیتهای خشونت این است که در کوتاهمدت سودمندیهای زیادی دارد. واردشدن به مسیر قانون در همهجای دنیا زمانبر است، اما پرخاشگری سودمندی لحظهای دارد، البته سودمندی لحظهای بهمعنای نفی هزینه و پیامدهای منفی درازمدت نیست. هرچه یک جامعه قانونمندتر باشد سودمندی لحظهای خشونت کمتر (هرچند هیچوقت به صفر نمیرسد) و هزینه درازمدت آن بیشتر است. انسان تنها موجودی است که میتواند از سودمندی لحظهای بهدلیل ترس از پیامدهای آینده صرفِنظر کند. این نوع آیندهنگری در هیچ حیوانی وجود ندارد. انسانها ظرفیت پیشبینی آینده و محاسبه سود و زیان را در درازمدت دارند، بههمیندلیل از منظر جرمشناسی انتظار میرود انسانها برای هر اختلاف جزئی و کوچکی دست به قتل نزنند و برای این کار انگیزه خیلی قویای داشته باشند، البته این اصل عمومیت ندارد و موارد زیادی دیده شده است که بهدنبال درگیری برای مسائل پیشِپاافتادهای مانند جای پارک، قتل صورت گرفته است. تحلیل روانشناختی اینگونه قتلها به این صورت است که انسانها در شرایط هیجانی ممکن است قدرت قضاوت و تدبیر و عاقبتاندیشی خود را از دست بدهند و دست به رفتارهای پیشبینینشده بزنند. هرچقدر بیثباتی روانی و شخصیتی در کسی بیشتر باشد، احتمال رفتارهای «تکانهای» و پیشبینینشده در او بیشتر میشود. از این منظر، نوجوانان وضعیت دشوارتری دارند؛ لوب پیشانی مغز که مرکز قضاوت و تصمیمگیری است، در این سن به رشد کامل خود نرسیده، از طرف دیگر در نوجوانان هنوز احساس مسئولیتپذیری و پاسخگوبودن در برابر قانون بهطور کامل شکل نگرفته، بههمیندلیل گاهی ممکن است نوجوان بیهیچ دلیل و انگیزه مشخصی و بدون ترس از پیامدهای وخیم آینده، دست به قتل بزند. افراد بزرگسال بهمرور زمان یاد گرفتهاند منبع درونی خشونتشان را مهار کنند و از پیامدهای آن بترسند، اما این ترس و تدبیر هنوز در نوجوان ایجاد نشده است. براینمبنا، از دیدگاه روانشناختی، قتل بدون انگیزه توسط نوجوان فهمپذیر است. گاهی در مصاحبههای دقیق روانپزشکی هیچ نشانهای از یک اختلال اساسی روانی در یک فرد متهمبهقتل، یافت نمیشود و ممکن است برای کسانی که با مسئله «قتلهای بدون انگیزه» در نوجوانان آشنایی ندارند، گیجکننده باشد. صحبتهای ضدونقیض نوجوان متهمبهقتل یا طفرهرفتن از بیان انگیزه درونی، گاهی بهسادگی حکایت از آن دارد که اصلا انگیزهای در کار نبوده است. نوجوانان در گروه سنی آسیبپذیری هستند. آنها نیاز بیشتری به مشاورههای در دسترس، برخورد همدلانه و آموزش مهار خشم توسط کارشناسان دارند. وقتِ آن است که سلامت روان نوجوانان را جدیتر بگیریم و درعینحال با گذاشتن حدومرزهای منطقی (و البته نه سختگیریهای بیدلیل) قانونمندشدن را در آنها نهادینهکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.