|

«طریقت صلیب» خبر از شدت‌گرفتن افراط‌گرایی مسیحی می‌دهد

انجیل به روایت ماریا

حسین عیدی‌زاده

1- «طریقت صلیب» «Stations of the Gross» یک غافلگیری است، از آن فیلم‌های کم‌سروصدایی که خیلی راحت ممکن است در خیل فیلم‌های پرسروصدا بعضا توخالی گم شود و دیده نشود. «طریقت صلیب» را دیتریش بروگمان، کارگردان 38ساله آلمانی کارگردانی کرده که خودش در خانواده‌ای مذهبی بزرگ شده. او فیلم‌نامه را به‌همراه خواهرش آنا نوشته که به‌عنوان بازیگر شهرت دارد. این کارگردان اهل مونیخ از سال 2004 وارد سینما شده، اولین فیلم بلندش را در سال 2006 به نام «هفت صحنه» ساخته که شباهت فرمی به «طریقت صلیب» دارد، فیلم مهم بعدی‌اش را در سال 2010 ساخته که «اگر می‌توانی فرار کن» نام دارد و سپس در سال 2012 فیلم «حرکت» را ساخت. این سه فیلم بلند هرچند موجب شدند بروگمان برای خودش نامی دست‌وپا کند و مسیر فیلم‌سازی خود را جدی‌تر دنبال کند و جوایزی را هم نصیبش کردند، اما باعث نشدند او در مجامع هنری به چهره‌ای شناخته‌شده بدل شود، بااین‌حال، «طریقت صلیب» به لطف جایزه بهترین فیلم‌نامه که در جشنواره فیلم برلین 2014 گرفت، می‌تواند تا حدودی وضعیت بروگمان جوان را در سینمای دنیا تثبیت یا حداقل او را به یک کارگردان کالت بدل کند. «طریقت صلیب» همان‌طور که از نامش پیداست، فیلمی با المان‌های مذهبی است و داستان ماریا (با بازی لئا وان آکن) 24ساله است؛ یک دختر کاتولیک که پیرو فرقه خیالی سنت پل است؛ فرقه‌ای بسیار سخت‌گیر که حتی موسیقی باخ را هم نوعی انحراف از راه راست حساب می‌کند. ماریا که چند روزی تا جشن تکلیفش مانده، تمام فکر و ذکرش ایثارکردن خود است تا شاید با این کار معجزه‌ای رخ دهد و برادرش که حرف نمی‌زند، زبان باز کند. فیلم در 14 بخش، که هر بخش آن نام یکی از 14 منزلگاه مسیح از زمان محکوم‌شدنش به مرگ تا به صلیب کشیده‌شدنش را دارد، زندگی ماریا را در این چند روز باقی‌مانده تا مراسم تکلیف دنبال می‌کند و درواقع می‌شود گفت «طریقت صلیب»، ماجرای به صلیب‌ کشیده‌شدن ماریا است. 2- مسیحیت در هنر نقاشی غربی تبلور خاصی دارد، بسیارند نقاش‌هایی که با الهام از قصص مسیحیت و به‌ویژه ماجرای تولد تا مرگ حضرت مسیح، نقاشی‌هایی کشیده‌اند. برخی از این تابلوها ازجمله «فرود از صلیب» یکی کشیده‌شده توسط رامبرانت و دیگری توسط روبن که سیزدهمین منزلگاه طریقت صلیب است و تابلوهایی که رافائل، سزان، کاراواجو، میکل‌آنژ و بسیاری دیگر کشیده‌اند، درواقع بخش عظیمی از گنجینه هنری دوران پس از رنسانس نقاشی غرب را شکل می‌دهند. به‌عبارتی دیگر، می‌توان گفت بخشی از ذهنیت آدم‌ها از مسیحیت با همین نقاشی‌ها شکل گرفته و بروگمان در مقام کارگردان با در ذهن‌داشتن همین نکته ترجیح داده فرمی خاص برای فیلمش طراحی کند که یادآور نقاشی‌های مذهبی باشد. هر 14 فصل فیلم در یک نمای بلند بدون کات گرفته شده‌اند و به جز سه حرکت دوربین بسیار جزئی، دوربین در تمامی مدت 105 دقیقه‌ای فیلم ثابت است. بدین‌ترتیب «طریقت صلیب» 14 تابلو از زندگی ماریای نوجوانی است که پیش از رسیدن به مرحله شک و در نوسان بین امیال انسانی (رفتن به مراسمی با اجرای گروه کُر و موسیقی باخ) و سخت‌گیری‌های فرقه سنت پل (مادرش حرف‌زدن ماریا با هم‌کلاسی پسرش را انحراف از راه راست توصیف می‌کند)، تصمیم می‌گیرد خود را چون اسماعیل قربانی کند. مسیری که او در این طریقت پیش می‌گیرد، شاید بدون خوردن هیچ ضربه شلاقی باشد و هیچ خبری هم از تاج خار نباشد، اما سخت و دشوار است؛ اصرار او بر امساک از غذاخوردن و همچنین تحمل سرزنش‌های مداوم مادرش و البته تحقیرشدنش در مدرسه، برای این دختر 14ساله کار ساده‌ای نیست و برای همین است که وقتی ایثارش نتیجه می‌دهد، لبخند تلخی بر لبان حتی بی‌باورترین آدم‌ها می‌نشیند. 3- کاترین ویتلی در مقاله‌ای در «سایت‌اند ساوند» خیلی دقیق لایه‌های مذهبی «طریقت صلیب» و فیلم‌های متعددی را که در چند سال اخیر با مضامین دینی در اروپا و آمریکای لاتین ساخته شده‌اند، بررسی کرده است. او در بخشی از مقاله‌اش با اشاره به اینکه این فیلم‌ها درواقع واکنشی به شرایط فعلی اجتماعی فرهنگی غرب و پیدایش افراط‌گرایان مسیحی است، می‌نویسد: «فیلم با زیرکی شرم‌ساری ما (مسیحیان) را از تعصبی که دارد در میان‌مان ریشه می‌دواند در صحنه جروبحث ماریا با هم‌کلاسی‌ها و معلمش در سالن ورزش تصویر می‌کند: ... ماریا اصرار دارد آهنگی که با صدای روکست در حال پخش است و بچه‌ها با آن می‌دوند باید حذف شود چون «موسیقی شیطانی» است، با نیشخند هم‌کلاسی‌هایش مواجه می‌شود». ویتلی توضیح می‌دهد چطور مسیحیت درحالی‌که مدام دارد دیگر ادیان را متهم به افراط‌گرایی می‌کند، خودش دارد وارد این افراط‌گرایی می‌شود و درواقع فیلم‌هایی مثل «ایدا» پاول پاولیکفسکی، «لوردز» جسیکا هاوزر و «خدایان و آدم‌ها» زاویه بووو و حالا «طریقت صلیب» به شکلی مستقیم‌تر بیانگر این واقعیت اجتماعی به زبان سینمایی هستند. 4- بروگمان با اینکه در سراسر فیلم از ماریا حمایت می‌کند، اما فیلم‌ساز هوشمندی است و نمی‌گذارد جانب‌داری‌اش باعث شود فیلم از دوپهلویی فاصله بگیرد. بیننده شکاک می‌تواند در صحنه‌ای که ماریا در کلیسا از هوش می‌رود، به این نتیجه برسد که ایمان این دختر سست بوده و کارش بیهوده است و این درحالی است که می‌شود از زاویه دیگر هم به این صحنه نگاه کرد و گفت ماریا پاک‌تر از تمامی افراد حاضر در کلیسا بوده و همراه‌شدنش با دیگران در این مراسم، درواقع توهینی به لوح پاک وجودش بوده. این برداشت را صحنه پایانی فیلم که دوربین در نمایی‌ رو به بالا حرکت می‌کند (رستاخیز) نیز تشدید می‌کند. درواقع «طریقت صلیب» هر چه پیش‌تر می‌رود، از بحث معمول در فیلم‌های مذهبی که بر سر اثبات وجود خداست فاصله می‌گیرد، مشخص است که پروردگار وجود دارد اما نکته مهم شیوه بندگی بندگان است. بروگمان ایثار ماریای 14ساله را بهانه‌ای می‌کند برای نمایش بیهودگی‌هایی که در مسیحیت افراطی موج می‌زند؛ مسیحیت افراطی‌ای که مدتی است پا گرفته و بروگمان با «طریقت صلیب» هشدار می‌دهد که ریشه‌دواندن این نوع افراط‌گرایی نتایجی بسیار تلخ‌تر از مرگ یک دختر 14ساله خواهد داشت، مادر ماریا چیزی کم از پدر خانواده در «روبان سفید» (میشائیل هانکه) ندارد؛ پدری که برای خطایی ساده فرزندش را با ترکه تنبیه می‌کرد. اگر سخت‌گیری‌های پدر در روبان سفید منجر به تربیت فاشیست‌ها شد و کسی نبود که این هشدار را به دیگران دهد، بروگمان سعی می‌کند در «طریقت صلیب» این زنگ خطر را درباره قدرت‌گرفتن افراط‌گرایی مسیحی به‌صدا دربیاورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.