فقدان یک همراه گرم برای میراث فرهنگی
سیدمحمد بهشتی رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی
مرحوم شهریار عدل، که 31 خرداد بر اثر ایست قلبی از دنیا رفت، حقیقتا خدمات بسیار گسترده و متنوعی برای میراث فرهنگی ایران داشته و فقدانش برای جامعه فعال میراث ایران شوک بزرگی بود. رشته تحصیلی مرحوم عدل، باستانشناسی و تاریخ هنر بود و در «مرکز ملّی تحقیقات علمی فرانسه» (CNRS) عضویت داشت که البته از چند سال پیش بازنشسته شده بود، بااینحال در طول سالهایی که فعالیت میکرد، فعالیتش معطوف به حوزه فرهنگی ایران و بهویژه دوره اسلامی بود. در حوزه باستانشناسی نیز مهمترین فعالیتهایش در حفاریهای ری باستان، بسطام در نزدیکی شاهرود در استان سمنان و همچنین در منطقه زوزن در نزدیکی خواف در خراسان و روی مسجد جامع تاریخی و مهم آنجا بود و در همه این زمینهها نتیجه کارهای وی ارزشمند و بااهمیت است. مرحوم عدل همچنین در پرونده کاری و تخصصی خود حفاریهای باستانشناسی در هرات و بلخ در افغانستان را دارد. بااینهمه در 10 سال اخیر بیشتر فعالیتها و پژوهشهای وی روی بم متمرکز بود. بعد از وقوع زلزله در این شهر روی این موضوع کار میکرد و فعالیتهای بسیار گستردهای نیز انجام داد.
از جمله اثرات فعالیتهای وی میتوان کمک به آمادهسازی ثبت پرونده بم اشاره کرد که با تلاشهای او بهصورت اضطراری مهیا شد. بخش دیگری از خدمات به یادماندنی و ارزشمند مرحوم عدل به میراث فرهنگی ایران، فعالیتهای وی در زمینه ثبت جهانی آثار بود. اولین آثار ایرانی ثبتشده در فهرست یونسکو - میدان نقش جهان و تخت جمشید و چغازنبیل - در سال 1358 با پیگیری و همت او و حتی با هزینه شخصی خودش به ثبت جهانی رسید. موضوع ثبت جهانی آثار ایرانی تا اواخر دهه 70 متوقف بود -حدود 20 سال- که با تلاش و کوشش تعدادی از همکاران میراث فرهنگی و بهویژه مرحوم عدل دوباره جریان ثبت به راه افتاد. به اعتقاد من اگر ما امروز 17 اثر ثبت جهانی داریم اثرات همین تلاشهای مرحوم شهریار عدل بوده است. ازجمله دیگر فعالیتهای چشمگیر ایشان فراهمکردن و تحققبخشیدن به همکاریهای بینالمللی در حوزههای پژوهشی در ایران است. در حقیقت سالهای 77 و 78 شروع همکاری بینالمللی حوزه میراث است، البته در کنار او بسیاری دیگر نیز زحمت کشیده و فعالیت میکردند؛ اما نقش آقای عدل در این زمینه بسیار اثرگذار بود، چراکه او چهره شناختهشده مهمی در حوزه میراث فرهنگی جهان بود و دقت نظر فراوانی در کارهای پژوهشی داشت. در کاخ گلستان بهصورت ویژه و تخصصی روی «آلبوم خانه» کار پژوهشی کرد که نتایج این کار تحقیقاتی وی کاری شاخص، علمی و مهم در زمینه تاریخ عکاسی به حساب میآید. مرحوم عدل «آلبوم خانه» فیلمهای قدیمی که قدیمیترین فیلمهای برداشتهشده در ایران بود رابا همتی مثالزدنی احیا و مرمت کرد که این کار را با همکاری فیلمخانه ملی فرانسه انجام داد. بخشی از این فیلمها هماکنون به ایران برگشتهاند و برخی دیگر هنوز در فرانسه و در حال مرمت هستند. در مجموع میتوان گفت مرحوم شهریار عدل حضور پررنگی در زمینه فعالیتهای حوزه میراث فرهنگی داشت و هر جا فعالیت یا همایش و برنامهای در زمینه میراث برپا بود، او نیز حضور پیدا میکرد و بر غنای علمی و کارشناسی آن برنامه میافزود. آخرین فعالیتی که وی دنبال میکرد تا از آن پشتیبانی علمی کند، همایش خلیجفارس بود که قرار است در آینده برگزار شود. مرحوم عدل در این مدت مشغول تلاش و رایزنی برای حضور شخصیتهای برجسته جهانی که کار علمی و پژوهشی در این زمینه کردهاند، بود تا آنها را به مشارکت و همکاری دعوت کند. بهلحاظ ویژگیهای شخصی هم با توجه به شناختی که از او دارم، باید بگویم یک همراه بسیار گرم و دلسوز برای میراث فرهنگی ایران بود؛ کسی که در عین اینکه بهلحاظ علمی آدمی سختگیر و دقیق بود، بسیار شوخطبع هم بود و خیلی زود با همه ارتباط برقرار میکرد و با همه رفتاری دوستانه داشت. همه کسانی که با او کار میکردند آرا و مقالات و نظراتش را بسیار موثق میدانند. بهعبارت خیلی خلاصه باید بگویم با درگذشت شهریار عدل ما یک خادم به تمام معنای میراث فرهنگی ایران را از دست دادیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.