|

نگاهی به خدمات مرحوم «عدل» در حوزه میراث فرهنگی

شهریار میراث ایران

شرق: شهریار عدل، ایران‌شناسِ شناخته‌شده و دانشمند متخصصِ تاریخ، باستان‌شناسی و تارخ هنر دوران اسلامیِ ایران، روز یکشنبه 31 خرداد درگذشت. به گواه کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه میراث فرهنگی او را می‌توان بنیان‌گذار و عامل اصلی معرفی و ثبت جهانی بسیاری از میراث ایرانی به شمار آورد. محمد بهشتی پژوهشگر میراث فرهنگی، خدمات شهریار عدل به میراث فرهنگی ایران را در گفت‌وگویی با «شرق» این‌گونه توصیف می‌کند: «به صورت خیلی خلاصه می‌توان گفت مرحوم شهریار عدل یک خادم به‌تمام‌معنای میراث فرهنگی ایران بود» بااین‌حال دو روز است میراث فرهنگی و تاریخی ایران، برای این خادم بزرگ خود به سوگ نشسته است. شهریار عدل در سال‌های آخر دهه 50 خورشیدی وقتی هنوز هیچ اثری از ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده بود، با پیگیری‌ها و هزینه شخصی خودش توانست میدان نقش جهان اصفهان، چغازنبیل خوزستان و تخت جمشید فارس را به ثبت جهانی برساند. 20 سال بعد وقتی دوباره آثاری دیگر از میراث ایرانی به فهرست جهانی یونسکو راه یافت، بار دیگر با نقش‌آفرینی، همکاری و همراهی شهریار عدل این مهم تحقق پیدا کرد. تهیه پرونده و ثبت اضطراری ارگ بم پس از زلزله ویرانگر سال 1382 در فهرست میراث جهانی، از به‌یادماندنی‌ترین اقدامات او در این حوزه بود. حسن ظهوری از خبرنگاران با سابقه حوزه میراث هم در رابطه با نقش او در ثبت جهانی آثار ایرانی می‌گوید: «با کمک او تخت سلیمان ثبت جهانی شد. اگر تلاش‌های او نبود، ارگ بم پس از زلزله به ثبت جهانی نمی‌رسید. در پرونده جهانی پاسارگاد نقش مهمی داشت. هنگام ثبت گنبد سلطانیه و بیستون هم حضوری جدی و مؤثر داشت. بااین‌حال زمان مشایی در پرونده کلیساهای ایران او را کنار گذاشتند و این پرونده رد شد». شهریار عدل متولد 14 بهمن 1322 بود. اجداد پدري‌اش اهل تبريز بودند. سال‌های دبستان و دبیرستان را در تهران گذراند و از پاييز 1338 شمسی (1959 ميلادى) تحصیلاتش را در فرانسه دنبال کرد. در مدرسه عالى علوم تاريخى در سوربن تحصيل كرد و هم‌زمان در مدرسه موزه لوور، تاريخ عمومى هنر، باستان‌شناسى مشرق‌زمين و تاريخ هنرهاى دوره اسلامى خواند و به مدرسه معمارى پاريس- بوزار- رفت. سپس به تحصیل در دوره دكترا پرداخت و برای رساله دکترا، موضوع «فتوحات‏ همايون» را برگزید كه به تاريخ جنگ‌هاى شاه‌عباس در سال 1007 ق در خراسان و فتح هرات مربوط است. در متنی که پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برای درگذشت این ایران‌شناس بزرگ و باستان‌شناس شهیر منتشر شده درباره او آمده است: تحقیقات عدل با ورود و عضویت او در «مرکز ملى تحقيقات علمى فرانسه» (CNRS) شکل حرفه‌ای‌تری به خود گرفت. او در این مرکز پژوهش‌های خود را به ایران، افغانستان و آسیای میانه معطوف کرد و از عضو به مدير ممتاز تحقيقات ارتقا یافت. طی سال‌ها، باوجود آنکه بسیاری از خارجی‌های عضو «مرکز ملى تحقيقات علمى فرانسه» ملیت فرانسوی اختیار می‌کرده‌اند، وی هیچ‌گاه ملیت خود را تغییر نداد و حتی تابعیت دوگانه نگرفت. عدل همچنین عضو هیأت تحریریه مجله استوديا ايرانيكا بود که از آغاز دهه 70 میلادی در فرانسه منتشر می‌شود و دیگر اعضای تحریریه آن دانشمندانی چون ژيلبرت لازار، پل برنار، ژان كالمار، يان ريشار و فيليپ ژينیو هستند که به خوبی معرف سطح اعتبار این نشریه است. شهریار عدل از اواخر دهه 70 میلادی رياست «كميته بين‏المللى تدوين تاريخ تمدن‌هاى آسياى ميانه» را در یونسکو برعهده داشت که در چارچوب آن با حضور دانشمندانی از نقاط مختلف جهان، مجموعه‌ای پرمایه و مفصل در این زمینه به زبان انگلیسی منتشر شد. در سال‌های گذشته از سوی وزارت امور خارجه کشورمان دو جلد از این مجموعه به فارسی ترجمه و منتشر شده است. تحقیقات تاریخی و تاریخ هنری شهریار عدل بیشتر در زمینه قرون میانه اسلامی و به‌ویژه دوره‌های صفوی و قاجار متمرکز بود. او سلسله‌ مقاله‏هاي مهمی درباره آغاز نقاشى مكتب مغول در هندوستان و همچنین نقاشى و صورتگران دوره صفوي نگاشته است. همچنین جنبه‌های تاریخی، هنری و فنی مواد فرهنگی این دوره مورد علاقه او بود. کتاب هنر و جامعه در جهان ایرانی که به فارسی نیز ترجمه شده از جمله کوشش‌های او در تدوین مقالاتی در این باره است. تحقیقات میدانی باستان‌شناسی دکتر عدل نیز بیشتر بر دوران اسلامی متمرکز بود. او پژوهش‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی گسترده و دامنه‌داری در زوزن خراسان، بسطام سمنان، ری، مسجد نُه گنبد بلخ و بم به انجام رسانده یا در دست انجام داشت. نتایج این تحقیقات نیز به طور پیوسته در نشریات اروپا یا ایران منتشر شده است. کتاب تهران، پایتخت دویست ساله از دیگر تلاش‌های او و همکار فرانسوی وی برنار اورکاد است که به مناسبت دویستمین سالگرد پایتخت‌شدن تهران در سال 1992 از سوی انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران منتشر شد. از دیگر کارهای عدل ثبت نخستین آثار ایران در فهرست میراث جهانی است که مقارن با آشفتگی‌های روزهای اول انقلاب و با هزینه شخصی وی انجام شد. چند ماه پس از وقوع انقلاب، در اردیبهشت سال 1358 او با سفر به مصر اقدام به پیگیری و ثبت میدان نقش جهان اصفهان، معبد چغازنبیل و تخت جمشید کرد. پس از آن به مدت 24 سال هیچ اثری از ایران در فهرست میراث جهانی ثبت نشد تا آنکه بار دیگر در اواخر دهه 70 خورشیدی با پیگیری‌های مدیریت وقت سازمان میراث فرهنگی، دوباره وی و جمعی از همکارانش اقدام به تهیه و تدوین پرونده‌های ثبت جهانی کردند و مجموعه تخت سلیمان در این فهرست به ثبت رسید. با وقوع زلزله بم در دی‌ماه 1382 نیز عدل در بم حضور یافت و به مدت بیش از یک دهه تحقیقات گسترده‌ای را درباره این منطقه غنی تاریخی پایه گذارد و ادامه داد. از جمله کارهای ماندگار شهریار عدل، یافتن فیلم‌های زمان مظفرالدین‌شاه قاجار در فیلم‌خانه کاخ گلستان و تلاش‌هایی است که با همکاری نهادهای مسئول برای ترمیم و معرفی آنها در مرکز ملی سینماتوگرافی فرانسه انجام داد. این اقدام، پرتویی نو بر آغاز تاریخ سینمای ایران افکند. عدل به این کار بسنده نکرد و مقاله‌های مهم و راهگشایی نیز درباره «آشنايي با سينما و نخستين گام‌ها در فيلم‌برداري و فيلم‌سازي در ايران» نگاشت. او با اشرافی که بر تاریخ و هنر دوره قاجار داشت، مقاله‌هایی کلیدی نیز درباره تاریخ عکاسی نگاشت و در کنار یحیی ذکاء و ایرج افشار از معدود صاحب‌نظران در این زمینه به شمار می‌آمد. شهریار عدل به دریافت مدال فرهنگ جهانی یونسکو نیز نائل آمد. در سال 1388 خ (2009 م) کویچیرو ماتسورا، دبیر کل وقت یونسکو، طی مراسمی در حضور ایرینا بوکوا، دبیر کل منتخب و کنونی آن سازمان، مدال فرهنگ جهانی یونسکو موسوم به «پنج قاره» را در مقر یونسکو در پاریس به شهریار عدل اعطا کردند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.