کاشف فروتن گنج تصویری ملی
فرزانه ابراهیمزاده
«میانه یک روز عادی کاری بود. سال 1361 در میانه روزهایی که تهران زیر بمباران هواپیماهای عراقی بود. داشتم دنبال باقیمانده عکسهای دوره قاجاری در یکی از انبارهای کاخ گلستان میگشتم که چشمم به آن قوطیهای فلزی افتاد و به سراغشان رفتم و وقتی در قوطی اول را باز کردم فهمیدم چه گنجی را یافتهام». شهریار عدل آخرین روز بهار 1394 در فرانسه درگذشت و من با آنکه چندین سال گذشته، اما هنوز برقی را که از گفتن کلمه «گنج» در چشمانش بود، از یاد نمیبرم؛ گنجی که هیچکسی جز شهریار عدل نمیدانست چه ارزشی دارد. آنچه شهریار عدل در انبار کاخ گلستان پیدا کرده بود، مهمترین سند تصویری ایران؛ یعنی نخستین فیلمهای متعلق به ایران بود؛ فیلمهایی که چندسال بعد از اختراع دوربین سینماتوگراف توسط برادران لومیر از سفر مظفرالدینشاه به فرنگ گرفته و به ایران فرستاده شده بود؛ گنجینهای که برای ابد در حافظه تاریخی سینمای ایران خواهد ماند حتی اگر کمتر کسی به یادش مانده باشد که کاشف فروتن این گنج پنهان چه کسی بوده است. شهریار عدل نامی بااعتبار بود؛ اعتباری که کارهای فرهنگیاش برایش آورد. بیشتر کسانی که با شهریار عدل آشنا بودند، او را با حوزه تخصصیاش؛ یعنی باستانشناسی و کارهایی که برای ثبت برخی آثار تاریخی و باستانی ایران در فهرست آثار میراث جهانی انجام داد، میشناسند؛ تلاشی که نمیتوان بهراحتی از کنار آن گذشت. او در روزهای آغازین انقلاب 57 با وجود همه تبلیغات منفیای که نسبت به ایران وجود داشت، بههمراه چند نفر دیگر پرونده ثبتی سه محوطه تاریخی و باستانی تخت جمشید، زیگورات چغازنبیل و میدان نقش جهان اصفهان را آماده و به یونسکو ارائه کرد. اما جدا از این تلاش درخشان شاید کمتر کسی بداند که او علاوه بر دانشآموختگی در حوزه باستانشناسی در دانشگاه سوربن پاریس، در رشته تاریخ عمومی هنر تحصیل کرده و در زمینههای هنری هم اقدامات مهمی انجام داده بود. او یکی از مهمترین صاحبنظران عکسهای تاریخی بود. تلاش عدل برای حفاظت از عکسهای قدیمی یکی دیگر از کارهایی بود که باعث حضورش در پروژه عکسهای آلبومخانه سلطنتی کاخ گلستان شد. داستان پیداشدن این فیلمها، زمانی که هنوز سازمان میراث فرهنگی تشکیل نشده بود و وضعیت آثار باستانی ایران نامعلوم بود را در میانه گفتوگویی درباره تاریخ عکاسی ایران از زبان او شنیدم. عدل در آن زمان بهعنوان کارشناس میراث فرهنگی در کاخ گلستان باقیمانده عکسهای دوره قاجار را جستوجو میکرد که این چند قوطی فلزی پیدا شد و خیلی زود معلوم شد که آن سه حلقه فیلم، فیلم جشن «اوستاند» بلژيک است که مظفرالدينشاه در خاطراتش به تاريخ 27 مرداد 1279 شمسی از آن ياد کرده و نوشته بود: «عکاسباشی هم مشغول عکس سينمافوتوگرافاندازی بود». خیلی زود معلوم شد که فیلمها با مشکلاتی روبهرو هستند و باید بهسرعت مرمت و حفاظت شوند. اینبار هم خود عدل بود که پیشنهاد داد با وجود تحریم و جنگ با شرکت فرانسوی اصلی که فیلمها متعلق به آنها بود و هنوز هم فعالیت میکرد تماس گرفته شود. مرمت و بازیابی این فیلمها تا ابتدای دهه 80 طول کشید و در نهایت مهرماه سال 1382 در مراسمی رسمی در کاخ گلستان با حاشیههایی که خود عدل بر آنها نوشته و ردپایشان را در تاریخ قاجار یافته بود، به نمایش درآمد و به آرشیو ملی ایران پیوست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.