|

تحریم کم‌کم وارد آثار هنرمندان می‌شود

قطب‌الدین صادقی .نویسنده و کارگردان تئاتر

موضوع مهم و مسلم این است که هنرمند نمی‌تواند در جامعه زندگی کند، بحران‌هایی مثل جنگ و تحریم را ببیند و دربرابر آنها بی‌تفاوت باشد. هنرمندی که دربرابر بحران‌های اجتماعی بی‌تفاوت است، دنبال برج عاج و دغدغه‌های فردی خودش است. چنین کسی فرصت‌طلبی است که می‌خواهد از نمد برای خودش کلاه بسازد. هیچ‌یک از درام‌نویس‌های بزرگ جهان را نمی‌بینید که در آثارشان موضوعات جامعه جهانی یا جامعه خودشان منعکس نشده باشند. حتی در موسیقی که زبانش با دیگر هنرها متفاوت است، چهره‌هایی مثل چایکوفسکی وجود دارد که موسیقی‌اش کاملا متأثر از جامعه‌اش است. در آثار هنرمندان مدرن بیش از دیگران ردپای مسائل سیاسی و اجتماعی مشهود است. اما پرداختن به مسائل سیاسی و اجتماعی در هنر به اشکال متفاوت صورت می‌گیرد. گاهی این مسائل به‌صورت مستقیم مطرح می‌شود، اما گاهی یک مسئله سیاسی و اجتماعی به شکل طرح موضوعات اساسی بشری درمی‌آید و طرح مسئله صورتی فلسفی به خود می‌گیرد، اما آنچه مسلم است این است که هیچ هنری به‌دور از بستری که در آن شکل می‌گیرد نمی‌تواند وجود داشته باشد. «ژان‌پل‌سارتر» معتقد است حتی هنری انتزاعی مثل آبستره هم برآمده از رئالیسم است. مگر می‌شود هنر از سرنوشت جمع دور باشد؟ اما باید بین واکنش لحظه‌ای به یک رویداد سیاسی و واکنش تحلیلی و متفکرانه به آن تفاوت قائل شد. اگر اثری از موضوعاتی مثل تحریم در آثار هنرمندان ایرانی نمی‌بینیم، دلیلش این است که بعضی رویدادها برای اینکه به عرصه هنر وارد شوند نیاز به زمان دارند. «برتولت برشت»، درام‌نویسی است که یکی از بهترین درام‌های موجود درباره جنگ را نوشته است. تئاتر «ننه‌دلاور» مشخصا درباره جنگ است؛ ننه‌دلاور نماد مردم آلمان است و گاری‌ای که به دوش می‌کشد نماد اقتصاد جنگی است. برشت مردمی را در این نمایش به تصویر می‌کشد که از طریق جنگ ارتزاق می‌کنند و از این راه سود می‌برند. اما این نمایش پس از جنگ نوشته شده است. درباره تراژدی «ایرانیان» نوشته «آیسخولوس» هم شاهد همین اتفاق هستیم. این تراژدی که داستان جنگ سالامیس است،‌ سال‌ها بعد از این نبرد نوشته شده است و اکنون ما آن را با نام نخستین تراژدی مهم عصر طلایی آتن و کهن‌ترین نمایشنامه تاریخ بشر می‌شناسیم. درباره رویدادی مثل جنگ گاهی گفته می‌شود حداقل به 10 سال زمان نیاز است تا هنرمند بتواند درباره آن به خلق بنشیند. تحریم نیز از همین قاعده پیروی می‌گند. واکنش به برخی رویدادهای سیاسی نیاز به زمان دارد. ممکن است واکنش هنرمند در لحظه، احساسی و واکنشی باشد. اما هنرمندان متفکر و روشنفکران منتظر می‌مانند و بعد درباره یک رویداد از نقطه‌نظر تحلیلی صحبت می‌کنند و دست به خلق می‌زنند. این اتفاق درباره تئاتر فرانسه روی داد و 10 سال بعد از جنگ جهانی دوم بود که «ساموئل بکت»، جهان پس از پایان جنگ را به تصویر کشید. آثاری که به این شکل و پس از گذشت زمان خلق می‌شود شاهکارهایی درباره فلسفه و هستی هم هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.