اهمیت و ضرورت پرداختن به علوم بینرشتهای برای حل مشکلات امروزه جوامع بشری
همگام با کاروان جهانی علم
فرید مر . رئیس گروه زمینشناسی فرهنگستان علوم
امروزه آموزش عالی در کشور ما عمدتا مبتنیبر نظامهای تکرشتهای است. این نظامهای تکرشتهای در قرن هجدهم در کشور آلمان گسترش یافتند و با افزایش دادههای علمی، نیاز به جمعبندی و ارزیابی هر مجموعه از دادهها در یک قالب مشخص، بیشتر احساس شد. این قالب مشخص، بعدها رشته علمی یا دیسیپلین نام گرفت. تعداد این رشتههای علمی بعدها بهسرعت رشد کرد، اما از حدود سه دهه پیش، همه نهادهای تولیدکننده علم در جهان، مثل دانشگاههای پیشرو، متوجه این نکته شدند که امروزه بشر با مشکلاتی مواجه است که اغلب آنها بهدلیل گستردگی و اهمیت، جنبه جهانی دارند، ولی تکرشتهها قادر به حل این مسائل و مشکلات نیستند و بههمیندلیل هم از آن زمان کار برقراری ارتباطهای علمی بین رشتههای مختلف را آغاز کردند. آنها سعی کردند با ایجاد پلهایی بین رشتههای دور و نزدیک، کار ارتباط بین آنها را تسهیل کنند. بهاینترتیب نظامهای تکرشتهای به مجموعهای از نظامهای میانرشتهای یا چندرشتهای تبدیل شدند. درنتیجه این حرکتها بود که امروزه میبینیم در دانشگاههای پیشرو یا دانشگاههایی در خط مقدم علم و دانش، درباره موضوعی بهنام «علم یکپارچه» (Integrated Science) تحقیق میکنند. مهمترین ویژگی علم یکپارچه آن است که مرز بین رشتهها را به رسمیت نمیشناسد. بههمیندلیل لازم است ما هم در شروع آموزش عالی، کسانی را تربیت کنیم که اصطلاحا به آنها جنرالیست میگویند. ویژگیهای این افراد این است که حوزههای مختلف علمی را میشناسند و از آن مهمتر اینکه ارتباط این رشتهها را درک میکنند، زیرا افرادی هستند که با چند حوزه علمی نزدیک به هم آشنا هستند، البته ممکن است کسی در اینجا بگوید ما در دانشگاههای خودمان نیز در سالهای اول و دوم، علوم مختلفی مانند فیزیک و ریاضی و شیمی را به دانشجویانمان آموزش میدهیم، اما نکته مهم این است که دانشجویان ما این رشتهها را بهطور مستقل از یکدیگر میخوانند و ارتباط بین آنها را چندان درک نمیکنند؛ برای مثال یک ریاضیدان جنرالیست ما باید بداند ریاضیات زیستشناسی یا ریاضیات شیمی یعنی چه و چه کاربردهایی دارد یا میتواند چه مسائلی را حل کند. یا کسی که فیزیک میخواند باید بداند که فیزیک با دیگر علوم چه ارتباطهایی دارد. در نظامهایی که در زمینه علم یکپارچه تحقیق میکنند یا علم یکپارچه را آموزش میدهند، در یک یا دو سال، تعدادی واحد را به دانشجویان ارائه میدهند و آنها را با چارچوبهای اصلی آشنا میکنند و بدنه دانش را به آنها آموزش میدهند و بعد آنها را به سمت تخصص هدایت میکنند. در ادامه بهتر است برای روشنترشدن بحث، یک مثال عینی ارائه کنیم. امروزه یکی از مهمترین بحثهایی که مطرح است، موضوع تغییرات وضعیت آب و هوایی یا همان تغییر اقلیم است. موضوع تغییر اقلیم یک موضوع بسیار پیچیده است که برای حل آن، باید همزمان با چند رشته مختلف علمی آشنا بود، اما متخصص هر رشتهای، فقط از دیدگاه تخصص خود به این موضوع نگاه میکند. اما در عمل، برای حل مشکلات مربوط به این حوزه، تعداد زیادی از متخصصان حوزههای گوناگون با یکدیگر همکاری میکنند و درنهایت به یک زبان مشخص برای حل مشکل دست پیدا میکنند. به این علم عامتر که زبان مشخص دارد و حاصل ارتباط و پلزدن بین دو یا چند رشته مختلف علمی است، علم بینرشتهای میگویند. بعد از دل این رشته علمی جامعتر، پاسخی برای آن مشکل بیرون میآید، یعنی بیان میکند در چه وضعیتی این مشکل پدیدار میشود و همچنین راهحل بهینه برای خروج از این مشکلات چیست. به بیان دیگر در نظامهای چندرشتهای، متخصصان چند رشته مختلف با یکدیگر صحبت و گفتوگو میکنند و در نهایت به یک زبان و بیان مشترک یا به بیان دقیقتر، یک متدولوژی یا روششناسی کاملتر میرسند که به آن، علم بینرشتهای میگویند. اکنون میتوان با استفاده از این علم بینرشتهای جدید، به حل آن مشکل خاص پرداخت. به بیان دیگر علم بینرشتهای که محصول یک فرایند علمی مشترک است، علمی تلفیقی است. برای مثال فرض کنید که یک دوره علمی مشخص را چندین متخصص درس میدهند. در اینجا هر کدام از استادان از زاویه دید خود به آن موضوع خاص نگاه میکند، اما دانشجویانی که این دوره را زیر نظر چندین متخصص گذراندهاند و با همه این دیدگاهها آشنا شدند، با مجموعهای از این تخصصها آشنا شدهاند و در حقیقت بهتر میتوانند ارتباط بین این رشتهها را درک کنند. اما در مورد علوم فرارشتهای (یا ترانسدیسیپلینری Transdisciplinary Science) میتوان گفت همه علوم و رشتههای علمی دور و نزدیک، داشتهها و دانستههای خود را در یک بانک اطلاعاتی جامع میریزند و از تلفیق این دانستهها، علم جامعتری با نظریههای کاملتر سر بر میآورد که در نهایت هم همه محققان بنا بر نیاز خود از این آبشخور علمی تغذیه و مشکلات حوزه علمی خود را برطرف میکنند. خوشبختانه در چند سال اخیر قطار علم یکپارچه راه افتاده و به نتایج خوبی هم رسیده است اما متأسفانه ما از این حرکت قطار علم یکپارچه در کشور خود غافل هستیم؛ یعنی هنوز سیستم آموزش عالی کشور ما در زمینه نظامهای تکرشتهای فعالیت میکند و هنوز وارد مرحله آموزش علوم بینرشتهای، چندرشتهای یا فرارشتهای نشده است. اگر ما زود به اهمیت این موضوع پی نبریم، قطار علم سرعت میگیرد و در این حالت رسیدن به این قطار و سوارشدن بر آن دشوارتر میشود. فعالیت در زمینه علوم یکپارچه، مستلزم این است که ما در زمینه آموزش دانشجویان و همچنین استادانی که میخواهند علم یکپارچه را تدریس کنند، بیشتر و بهتر برنامهریزی کنیم. امروزه ما برای آنکه در علوم پیشرفت کنیم، مرتب در حال اضافهکردن رشتههای علمی هستیم در حالیکه به باور کارشناسان، باید به موضوع علم یکپارچه بیشتر اهمیت دهیم. برای مثال، امروزه رشته زمینشناسی دارای هشت زیرشاخه است. اگر ما بخواهیم علم زمینشناسی پیشرفت کند، تعداد زیرشاخههای آن را افزایش میدهیم؛ مثلا به 10 یا 14 زیرشاخه میرسانیم؛ یعنی برخی گمان میکنند ما هرچه تخصص را بیشتر کنیم، بهتر است. البته باید در نظر داشت که تخصص موضوع بسیار خوبی است ولی در کنار آن باید دانست که هرچه دانش تخصص ما بیشتر شود، گستره و میدان دید هم تنگتر میشود. این در حالی است که برای حل بسیاری از مشکلاتی که بشر امروز با آن مواجه است، اصلا این تخصصها کفایت نمیکند؛ زیرا برای حل یک مشکل خاص، شاید لازم باشد که از مرز چند تخصص عبور کرد. پس با این نگاههای تخصصگرایانه نمیتوان راهحلی ارائه کرد و اگر هم راهحلی ارائه شود، ناقص خواهد بود. یکی از مهمترین دلایل این نقطه ضعف نیز این است که نگاه هر رشته علمی به یک مشکل خاص، با نگاه رشته علمی دیگر بهشدت متفاوت است و در نتیجه دیدگاهها برای حل مشکل نیز با هم متفاوت است و در نتیجه نمیتوانند به یک دیدگاه مشترک یا بیان مشترک دست یابند. اما در علمهای یکپارچه یا نظامهای فرارشتهای، زبان یکدست است و در نتیجه راحت و زودتر به نتیجه میرسند. پس یک نکته بسیار مهم این است که استادان ما آمادگی داشته باشند که به تدریس علوم یکپارچه بپردازند و از طرف دیگر در وزارت علوم هم، با تشکیل اتاقهای فکر زیاد، به این موضوع بپردازند و در آینده نزدیک برنامههایی برای ارائه چنین علومی در دانشگاهها عرضه کنند. باز هم تأکید میکنیم نگاه ما این نیست که تخصصها و تکرشتهها را کنار بگذاریم بلکه پیشنهاد ما این است که در کنار تخصصها و تکرشتهها، به این موضوع هم بپردازیم و در نتیجه از این حرکت علمی که در جهان شروع شده و به سرعت در حال پیشروی است، عقب نمانیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.