تحفه ۱۰۰ساله آموزش عالی در دانشگاهها و مؤسسههای تحقیقاتی
در علوم نوین پیشتاز نبودیم، اما دستاوردهای خوبی داشتیم
یوسف ثبوتی .رئیس گروه علومپایه فرهنگستان علوم
فرهنگستان علوم پایه ما، اکنون بیش از دو دهه سابقه دارد. البته این فرهنگستان سوم است که پس از انقلاب دایر شده و کارش را به شکل سیستماتیک و مداوم تا امروز ادامه داده است. از جمله گروههایی که طبق اساسنامه در فرهنگستان فعالیت میکند، گروه علومپایه فرهنگستان است که پنج زیرشاخه دارد که شامل گروههای فیزیک، ریاضی، شیمی، زیستشناسی و زمینشناسی است. یکی از فعالیتهای فرهنگستان و از جمله گروه علوم پایه فرهنگستان این است که با بررسی وضعیت آموزش و پژوهش، نقاط قوت و ضعف آموزش علوم و تحقیقات در کشور را بیابد و در صورت لزوم مشورتهایی ارائه دهد. ما این توصیهها و مشورتها را برای هر سازمانی که علاقهمند به شنیدن آن باشد، ارائه میکنیم. به بیان دیگر فرهنگستان در تلاش است با توجه به بودجه کم خود، در زمینه ارتقای پژوهش در کشور تا آنجا که در توانش است (در زمینههایی مانند راهنمایی یا مشاوره) کمک کند. یکی از زمینههای فعالیت ما شناسایی محققان و پژوهشگران برجسته جوان و سالمند است. برای اجرای برنامه پنجشنبه گذشته در فرهنگستان، از حدود ششماه پیش برنامهریزی کرده بودیم. قرار ما این بود که از هریک از پنج زیرگروه علوم پایه، یک نفر بهعنوان محقق یا پژوهشگر جوان برجسته انتخاب و معرفی شود. فرهنگستان هم با توجه به امکانات محدودی که داشت، جایزهای به این برندگان اهدا کرد. این جایزه شامل یک بخش مادی در کنار یک لوح تقدیر بود که فکر میکنم اهمیت این لوح برای پژوهشگران ما بیشتر باشد و دریافت آن موجب افتخار هر پژوهشگری است. ما این جایزه را به نام ابوریحان مزین کردیم. به باور من و بسیاری از همکارانم در گروه علوم پایه فرهنگستان، بسیار مناسب و شایسته است که این لوح و جایزه، به نام ابوریحان اهدا شود. به باور ما، تمام موفقیت علوم پایه (و در حقیقت علوم تجربی و دانش و فناوری امروز)، مبتنی بر تجربه و مشاهده است. ابوریحان نیز حدود هزار سال پیش در بین معاصران خود، یکی از معدود دانشمندانی بود که به موضوع مشاهده و همچنین انجام آزمایش (بر حسب نوع امکاناتی که در آن زمان در ختیار داشت)، بسیار اهتمام میورزید. وی در بین اَقران خود اگر نگوییم منحصربهفرد، دستکم بسیار شاخص است. مثل او بسیار کم بودند و شاید بتوان از رازی و ابنهیثم بهعنوان مشاهدهگرانی نظیر ابوریحان نام برد. رصد و بزرگداشت پژوهشگران نیز براساس اسناد بالادستی و همچنین توجه به خردجمعی اعضای فرهنگستان صورت میگیرد. درباره خرد جمعی باید تأکید کنم افرادی که عضو فرهنگستان علوم هستند، سالهای سال در حوزه آموزش و پژوهشهای دانشگاهی فعالیت کردند و در نتیجه افرادی بسیار شاخص و صاحبنظر در این حوزهها هستند. پس ما برای چنین بزرگداشتهایی، بر مبنای اسناد موجود و از جمله سند چشمانداز و سند توسعه تصمیمگیری کردیم. نکته بسیار مهمی که درباره تحقیق و پژوهش در دانشگاهها و مؤسسههای تحقیقاتی باید به آن اشاره کرد، این است که در چند سال گذشته تحقیق در دانشگاههای ما بسیار خوب رشد کرده است. بااینهمه برخی درباره اهمیت این دستاوردها، اماواگرهایی مطرح میکنند، ولی اینجانب بر این باورم که باید به این دستاوردها با دیده خوشبینی نگاه کرد. اکنون میتوان ادعا کرد دانشگاه (که در کشور ما سابقه 90ساله دارد)، دستاوردهای خوب و قابلدفاعی داشته است. برای بیان عملکرد خوب فارغالتحصیلان دانشگاهی کافی است به این نکته اشاره کرد که امروزه چه کسانی کشور ما و امور آن را اداره میکنند؟ آیا غیر از فارغالتحصیلان دانشگاهها هستند؟ امروزه همه کارهای کشور ما به دست متخصصان داخلی انجام میشود که همه آنها فارغالتحصیلان همین دانشگاهها هستند؛ یعنی دانشگاه عملکرد خوب و قابلقبولی داشته است، پس دانشگاههای خود را دستکم نگیریم و در ارزیابی عملکرد آنها، پس از ذکر همه محاسن، دیگر اماواگر بهکار نبریم. البته تأکید میکنم همیشه بهدنبال ایدهآل ها رفتن بسیار خوب و مناسب است؛ چراکه ما نباید در حالت سکون بمانیم. به فرموده مولای متقیان، حضرت علی(ع)، اگر امروزمان با دیروزمان یکی باشد، زیانکاریم و نباید آن روز را از عمرمان بهشمار بیاوریم، خلاصه اینکه همیشه باید بهدنبال پیشرفت و حرکت رو به جلو باشیم. ما همیشه باید بهدنبال یافتن کمبود و تلاش برای جبران آن باشیم. ولی معنایش این نیست که ما امروزه در زمینه تلاش و کوشش و همت، کمکاری کردهایم. به نظر من دانشگاههای ما امروزه پرکار هستند و استادان و دانشجویان ما وظیفهشان را در حد امکان و مقدورات به درستی انجام میدهند و ما نیز نباید از آنها گلهمند باشیم. البته باز هم باید تأکید کرد هیچکس بیعیب نیست و کار هیچکس یا گروهی بینقص نیست و هیچکاری در هیچکجای دنیا به شکل کامل انجام نمیشود. زمینه و سابقه آشنایی ما با علوم و فنون جدید حدود صد سال است و جزء پیشاهنگان هم نبودهایم، بنابراین اگر عیب و نقصی مشاهده میشود، دلیلش را باید جستوجو کنیم و بهدنبال آن باشیم که در آینده بتوانیم گامهای بزرگتری برداریم و نقش پیشاهنگ را بازی کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.