یادداشتی بر فیلم «جزیره رنگین» ساخته خسرو سینایی
خنده و آتش
فرزانه سلیمانینیسیانی
چند شب گذشته اولین نمایش عمومی فیلم جزیره رنگین درباره جزیره هرمز (جنوب ایران) براساس زندگینامه دکتر احمد نادعلیان در خانه هنرمندان اکران شد؛ با حضور خسرو سینایی کارگردان فیلم، دکتراحمد نادعلیان و دیگر عوامل فیلم، ازجمله دختران بومی جزیره هرمز که با لباس محلی زینتبخش مراسم بودند. خب، برای من که چندین سال است به آن منطقه سفر میکنم و با فضای آنجا آشنا هستم، فیلم تازهای نبود. اما بد نیست برای دوستانی که نه فیلم را دیدند و نه جزیره را میشناسند، نکاتی را عرض کنم: اول اینکه این فیلم از دو منظر قابل بررسی است؛ یکی از منظر کسانی که دکتر نادعلیان و جزیره هرمز را میشناسند و دیگر اینکه از نگاه کسانی که از این دو، هیچ اطلاعی ندارند. بهنظرم از منظر کسانی که دکتر و جزیره را میشناسند، فیلم قابلقبولی نیست، حداقل از دید من اینطور است، چراکه نمیتوانی بپذیری این مستند است یا داستان؛ آن هم با فیلمنامهای دور از انتظار، با بازیهای مردمی که انگار خودشان نیستند و بهزور دارند نقشی را که نمیخواهند، ادا درمیآورند؛ بهخصوص آقای مهدی احمدی، تنها بازیگر حرفهای که بهجای نادعلیان بازی میکند، نتوانسته آن وجه تأثیرگذار شخصیت نادعلیان را دربیاورد. از طرفی توجیهش این است که من خودم بودم نه دکتر! هرکسی که دکتر نادعلیان را بشناسد، به این حرف میخندد، البته این به فیلمنامه برمیگردد. آقای سینایی به نظرشان یک فیلم مستند-داستانی ساختند و قرار نبود زندگی نادعلیان را در جزیره هرمز به تصویر بکشند! ولی این فیلم تکلیفش را با مخاطب مشخص نکرده. شروعی با رویکرد مستند پرتره دارد و راوی خود نادعلیان است همینطور همسر ایشان. بیشتر سکانسها هم خاطرات زندگی نادعلیان در جزیره است! ولی در جریان فیلم همهچیز تکهتکه و بزکشده با فیلمنامهای نامأنوس پیش میرود. مردم در فیلم، خودشان نیستند و واقعیتها چون قرار نیست سیاههنمایی شود، رنگرنگی باید بیرون بیاید و همهچیز بهخوبی و خوشی تمام شود. دختر و پسری که ما را یاد فیلم زیر درختان زیتون کیارستمی میاندازند، با یک نمایش آیینی از پیش تعیینشده که علاقه خود سینایی بر اینگونه فضاهاست، با کلی ساز و دهل عروسی میکنند! دو نمایش آیینی دیگر هم بر ساحل دریا یکدفعه وسط فیلم سبز میشود. انگار مقرر بود تمام مراسمهای این جزیره در فیلم به هر نحوی گنجانده شود. همسر دکتر که اصلا از این همه چالشهای نادعلیان با این نوع زندگی در جزیره، راضی نیست. با کاشتن درختی پر از گلهای صورتی در خانه همسایه، مشکلات و رنجهایش را در خاک فرومیبرد و از دید سینایی باید این کار را بکند تا فراموش کند که او هم سهمی دارد؛ حتی شاید بیشتر از مردمی که دغدغه نادعلیان را دارند. در فیلم جزیره رنگین سینایی، قرار نیست هیچ چالشی در زندگی مردم جزیره بیپاسخ باشد. یا حداقل مخاطب را بهفکر فروببرد. تکلیف همه از نظر سینایی مشخص است؛ سازش! سازش! سازش که به تعبیر خود ایشان، این پیام صلح و دوستی و تغییر در آدمهاست. مردی از جزیره که با نادعلیان دعوایش میشود و آن را کتک میزند، بلافاصله بهصلح میرسد و قرار است با بازی در نمایشهای آیینی برود دنیا را ببیند. از دید سینایی، دنیا دارد مردم جزیره را با لنز نادعلیان در سایتها میبیند و حالا آنها هستند که باید تغییر کنند و بروند دنیا را ببینند؛ آنهم توسط نادعلیانها. همینطور همسر نادعلیان به خانمهای جزیره طرز پخت پیتزا را آموزش میدهد، طوری که چطور بین نان محلی و پیتزا میشود ترکیبی درست کرد که بهمذاق گردشگر خارجی خوش بیاید. مگر نه اینکه آنها بهترین پیتزاها را خوردهاند و قرار است بیایند اینجا و نان محلی بخورند. این اصرار بر ترکیب فضای قدیم و جدید یا به تعبیری نادرست سنت و مدرنیته، در فیلم سینایی تبدیل به یک پیکره بزکشده گمشدهای شده که بیشتر شبیه هجوی شعارگونه و نخنماست. فیلم «جزیره رنگین» فیلم موفقی نیست، چراکه مثل یک گزارش گردشگری درآمده که سعی کرده به همهجای جزیره سرک بکشد و رنگرنگی بیرون بیاید؛ آنهم با لبخندی ماسیده که بیشتر، آدم را یاد آهنگ «من چقدر خوشبختم»، میاندازد. راستی سینایی که عروس آتش را میسازد، چطور سر از این نگاه درمیآورد؟! گاهی بعضی از کارگردانها در سنین خاصی، نباید فیلم بسازند. آقای سینایی عزیز و دوستداشتنی! شما در اول صحبتهایتان درباره فیلم گفتید. من میخواستم یکبار در فیلمهایم لبخند بزنم و نمایشی دیگر از سینمای خودم را نشان دهم، بهعنوان مخاطبی که آثار شما را دنبال میکند، باید عرض کنم کاش میگذاشتید ما در همان آتش «عروس آتش» میسوختیم و شما را با این لبخند هیولایی نمیدیدیم. این لبخند شما، آدم را یاد نمایی از همین فیلمهایتان میاندازد؛ همان عروسک اتاق نادعلیان که با دستزدنهای خشک و رنجور دکتر، بهطرز ترسناکی میخندد... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.