آثار اجتماعی رمضان
محمد توسلی
آموزههای قرآنی درباره فریضه روزه ماه مبارک رمضان (بقره - 183)، دعاهای مستند از امامان(ع) و الگوهای شاخص آموزههای قرآنی که در روزها و سحرهای ماه مبارک رمضان میخوانیم، نویدبخش خودسازی انسانهای مؤمن و تقویت ملکه «تقوی» و پرهیزکاری است. مروری بر مفاهیم این آموزهها و دعاهای روحبخش نشان میدهد که انسان مؤمن در این فرایند میهمانی ربوبی به استناد «ایاک نعبد و ایاک نستعین» فقط به ربوبیت پروردگار توجه دارد و مرتب تکرار میکند: «یا علی یا عظیم یا غفور یا رحیم انت الرب العظیم» و خواستار بهترین و کاملترین صفات الهی است: «اللهم انی اسئلک من رحمتک باوسعها» و با نگاه آخرتنگر بهدنبال خدایی و متصف شدن به صفات الهی است. در فرایند خودسازی این ماه مبارک به مراسم شبهای «قدر» که میتواند زمینه «احیا»ی انسان را فراهم کند، میرسیم و سرانجام در پایان یک ماه خودسازی در جشن «فطر» و شکرگزاری برکات و دستاوردهای خودسازی که خداوند بهبندگان مؤمن خود ارزانی داشته است، نماز شکر برپا میکنیم و در خطبههای آن «9بار» محورهای این فرایند مطالبات خودسازی را تکرار میکنیم: «اللهم اهل الکبریاء و العظمه... اهل العفو و الرحمه و اهل التقوی و المغفره...» و در نهایت مصداق عینی مطالبات خود را در اسوهها و الگوهای بهرهمندشده از این فرایند یعنی «محمد» پیامبر(ص) و شاگردان اول این پیام «آل محمد» مطرح میکنیم: «ان تدخلنی فی کل خیر ادخلت فیه محمدا و آل محمد و ان تخرجنی من کل سوء اخرجت منه محمدا و آل محمد...».
در معارف اسلامی علاوهبر عید «فطر»، عید «قربان» نیز مورد تأکید قرار گرفته است که یکی نگاه به بازگشت انسان به «فطرت» پاک الهی خویش و بیشتر جنبه خودسازی فردی دارد و دیگری «عید قربان» است که به خودسازی جمعی برای حرکت بهسوی ارزشهای توحیدی تأکید ميكند. آنچه مایلم در این مختصر به اشاره مورد بررسی و تأکید قرار گیرد پایش آثار اجتماعی این خودسازیها و تحولات درونی انسانها در عرصه عمومی است. ما باید بعد از هر رمضان در درجه اول خودمان را ارزیابی کنیم و در مرحله بعد بتوانیم با شاخصهایی، آثار اجتماعی رمضان را در جامعه مورد ارزیابی و پایش قرار دهیم. بهطور طبیعی در جامعه ایمانی باید انتظار داشته باشیم که در پی هر رمضان بهتدریج ارزشهای ناشی از «تقوی» چون اخلاق، صداقت و پاکدستی، روحیه خدمت به مردم، پایبندی به تعهدات اجتماعی، التزام به قانون و... در خلقوخوی مردم افزایش پیدا کرده باشد و شاهد نشاط و آرامش بیشتری در فضای جامعه باشیم. اگر ما شاهد رشد این ارزشهای اجتماعی پس از هر رمضان در وضعیت فردی و اجتماعی خودمان نباشیم ضرورتا باید برای شناخت علل و رفع آنها اهتمام جدی بورزیم. بهطور کلی آفت و عوامل تضعیفکننده «تقوا»ی فردی و اجتماعی هواهای نفسانی انسان چون خودخواهیها، حسادتها و کینهورزیهاست که میتوان در فرصت بیشتری به تحلیل این شرایط پرداخت. اما آنچه آموزههای قرآنی بهعنوان ریشههای اصلی اینگونه ناهنجاریهای اجتماعی برای دوری انسان از فطرت انسانی خود مطرح میکند دو عامل «ظلم» و «جهل» است که سرمایه «اختیار» و «آزادی» را که خداوند بهصورت امانت در اختیار انسان قرار داده است، به چالش میکشد (احزاب- 72). بنابراین راهکار راهبردی برای رفع ناهنجاریهای اجتماعی، تعمیم و گسترش عدالت و خشکاندن ریشههای جهل و نادانی در جامعه است. با آرزوی قبولی طاعات و عبادات آگاهانه و توفیق دستیابی به آثار فردی و اجتماعی ماه مبارک رمضان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.