|

روزی که کلاه سر مردم رفت

سعید برآبادی: می‌گوید: «این مناسب سر شماست، آقا». لبه‌های کلاه را بالا و پایین می‌کند، شماره‌اش را از ته کلاه می‌خواند و بعد آینه می‌آورد دور سر مشتری تا او از هر زاویه‌ای، خودش را ببیند که کلاه ‌سرش ‌رفته! آداب حرف‌زدنش با بقیه کاسب‌های راسته لاله‌زار فرق می‌کند؛ احترام فراوانی که به مشتری می‌گذارد برای پول‌درآوردن نیست؛ یک‌جور آداب کلاسیک فروش کلاه است که از روزهای خیلی دور مانده: «این مغازه از سال 42 افتتاح شده، مرحوم پدرم، حاج‌حسین رحمت‌الهی، از قدیمی‌ترین کلاه‌دوزان تهران بوده و حالا این مغازه و حرفه به ما رسیده است». رضا پهلوی وقتی که به قدرت می‌رسد، دست به‌کلاه مردم می‌شود؛ دوم تیرماه روزی است که میرپنج، مجلس را راضی می‌کند، کلاه پهلوی اجباری شود تا نمادی باشد از خداحافظی ملت با سلسله قاجار و آغازبه‌کار روزگار پهلوی. از همان دوره، رونق تولید کلاه انبوه شد و کلاه‌دوزان و کلاه‌فروشی‌ها در دل پایتخت گسترش یافتند تا برای عامه مردم و جیب‌های مختلف، به قیمت‌های ارزان و گران، کلاه پهلوی تولید کنند. لاله‌زار یک کلاه‌فروشی اعظم دارد؛ کلاه‌فروشی «رحمت‌الهی»، درست سر نبش لاله‌زار- منوچهری با ویترینی بزرگ که پر است از کلاه‌های مختلف، عجیب و گاه باپرستیژ، از کپری و ملوانی و خلبانی گرفته تا کلاه‌های پوستی و نقاب‌دار. داخل مغازه بوی خیاط‌خانه‌ها را می‌دهد؛ شیک و مجلسی و بیرونش، غوغای فروشندگان لوازم الکتریکی و آرایشی است. 10، 20 سال بعد از آنکه رضاخان، قدرتش را با کلاه روی سر مردم گذاشت، روشنفکران با کلاه‌های شاپو توانستند، از فشار اجباری کلاه‌پهلوی بکاهند و این کار زیر سایه آزادی‌ای که مصدق به جامعه داده بود، آسان‌تر می‌شد. حالا از کلاه پهلوی هم چون کلاه‌شاپو فقط خاطره‌ای مانده و اگر هم کسانی را می‌بینید که با کلاه این‌ور و آن‌ور می‌روند، یا تأثیرپذیری از مد روزگار است یا از سر انتخاب خودشان؛ شبیه این عینک‌های کائوچویی که مد شده و حالا دیگر لازم نیست بینایی‌تان مشکل داشته باشد تا آنها را روی بینی قرار دهید! 98 سال از آن روز تاریخی که کلاه سر مردم رفت، گذشته. اجبار گذاشتن کلاه پهلوی، حالا طنز تلخی است در تاریخ معاصر ایران که بیشتر به درد فیلم‌نامه سریال‌های شبانه می‌خورد تا باور مردم عرق‌کرده‌ای که از آفتاب تموز تهران به فغان آمده‌اند. کلاه‌ها هم شکل و شمایل تبلیغاتی به خود گرفته‌اند؛ رنگ‌در‌رنگ و مدل‌درمدل. یا پارچه‌هایشان از چین می‌آید یا حاضر و آماده با کشتی از شرق دور می‌رسند، تا اینجا مارک شرکت‌ها و کارخانه‌ها رویشان چاپ شود و به همایش‌ها و در بسته‌های تبلیغاتی ارسال شوند. برای موتوری‌های تهران، این‌روزها، کلاه یک سایبان کوچک است که از شرِ آفتاب امان بیابند و برای نظامی‌ها، پاتوق خرید کلاه، خیابان سپه است یا میدان گمرک. اجباری که آن‌روزها برای کلاه به‌سرگذاشتن بود، حالا یا به تجمل مد افتاده یا به سلیقه فردی محدود شده، اما هنوز هستند کسانی که «کلاه‌باز» به‌شمار می‌روند؛ از رضا عطاران و سروش صحت گرفته تا برخی از چهره‌های اقتصادی و سیاسی و نویسندگان کتاب که خود کلاه به سر می‌گذارند تا کسی کلاه سرشان نگذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.