مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در انستیتو فرانسوی روابط بینالمللی در گفتوگو با «شرق»:
الجزایریها تمایل به تکرار تجربه بهارعربی ندارند
نوژن اعتضادالسلطنه
تنها یک کشور در شمال آفریقای آشفته، دستنخورده و باثبات باقی مانده است: الجزایر. در جزیره آرامش شمال آفریقا «عبدالعزیز بوتفلیقه» از معدود رهبران دوران پس از استقلال کشورهای منطقه از استعمار فرانسه است که هنوز در قدرت باقی مانده است. بوتفلیقه بیمار حتی روی صندلی چرخدار هم برای چهارمینبار در سال 2014 میلادی بر مسند ریاستجمهوری تکیه زد. بااینحال، شرایط بیثبات امنیتی در الجزایر و کهولت سن شخص «بوتفلیقه»، آینده آن کشور را در هالهای از ابهام قرار داده است. برای یافتن پاسخ پرسشهای مطرح درباره چشمانداز سیاسی الجزایر در دوران پس از مرگ «بوتفلیقه»، با «منصوریه مخفی»، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در انستیتو فرانسوی «روابط بینالمللی» (IFRI)، گفتوگو کردیم. این پژوهشگر سیاسی پیشین در دانشگاه نیویورک، معتقد است تجربه خشونتبار جنگ داخلی در الجزایر سبب شده تا الجزایریها مایل به تکرار تجربه بهارعربی نباشند و منتظر بمانند تا نظام سیاسی آن کشور از درون دچار ریزش شود.
تأثیر میراث استعمار فرانسوی در وضعیت کنونی سیاسی و اجتماعی الجزایر را چگونه ارزیابی میکنید؟ میدانیم بوتفلیقه برای درمان نیز در فرانسه بود. میزان تأثیرگذاری و نفوذ فرانسه در الجزایر امروز تا چه میزان است؟ این تأثیرگذاری در آینده الجزایر پس از بوتفلیقه، چگونه خواهد بود؟ در دوران امپراتوری فرانسوی، الجزایر سالهای بسیاری استعمار را متحمل شد و یکی از مهمترین مستعمرههای فرانسه بود. 132 سال استعمارگری فرانسوی با جنگی هفت ساله از بین رفت، جنگی که پس از پایان، زخم بازمانده بسیاری را برجای گذاشت. از آن زمان الجزایر توسط نسل کهنسال مبارزان ملیگرا اداره شد که برای کسب استقلال از فرانسه، جنگیده بودند. خاطره دوران استعمار فرانسه و مبارزه علیه آن به طور متناوب از سوی نظام سیاسی مستقر در الجزایر استفاده شده و حتی مورد دستکاری قرار گرفته است. بااینحال، نسلهای جدید الجزایریها با بیتفاوتی نسبت به آن دوره زمانی از تاریخ کشورشان مینگرند و بیشتر مواجه با مسائل اجتماعی و اقتصادیای هستند که با آنها دستبهگریبانند. بااینحال، میراث استعمار فرانسه در الجزایر هنوز زنده است و خاطره جمعی دوران استعمار و جنگ در حافظه تاریخی الجزایریها باقی مانده است. نسلهای جوانتر شهروندان فرانسوی با خاستگاه الجزایری، به طور متناوب به خاطرات والدینشان اشاره میکنند و اینکه سیاست داخلی فرانسه در برخی مواقع تحتتأثیر «مهاجران» یا شهروندان مستعمرهها قرار گرفته است. در نتیجه، 50 سال پس از استقلال الجزایر، هنوز هم میتوان بحث درباره سیاست داخلی فرانسه و الجزایر را مشاهده کرد. این موضوع به طور مداوم از سوی دولت الجزایر مورد بهرهبرداری قرار میگیرد و آنان خواستار عذرخواهی دولت فرانسه دراینباره هستند. از سوی دیگر، نکته مهم آن است که با وجود حافظه سنگین تجربه استعمار که میان دو کشور وجود دارد، فرانسه و الجزایر هنوز هم از نظر بازرگانی و تجاری با یکدیگر همکاری نزدیکی دارند. به دلیل ارتباطات فرهنگی میان دو کشور بهخصوص از جنبه ارتباط زبانی، رسانهای و ادبی، نفوذ فرانسه در الجزایر قابل توجه بوده و برای سالها اهمیت آن حفظ خواهد شد. در جبهه نجات ملی الجزایر، اختلافی میان اعضای نسل قدیمی و نسل جدید وجود دارد؟ آیا امکان اصلاحات در الجزایر توسط نسل جوان وجود خواهد داشت؟ همانطوری که پیشتر نیز اشاره کردم، نسلهای جدید در الجزایر از آن تجربه تاریخی پیشینی بیشتر فاصله گرفتهاند، باوجود آنکه آن گروهی که در فرانسه زندگی میکنند، هنوز هم خاطرات گذشته را با خود یدک میکشند، چراکه احساس طردشدگی و به حاشیه راندهشدن در زندگی روزمرهشان کرده و احساس میکنند راهی مشابه با پدربزرگها و مادربزرگهایشان را میپیمایند که تحتکنترل نظام استعماری فرانسوی قرار داشتند. به گمانم امکان اصلاحات در الجزایر در سالهای آینده وجود خواهد داشت بااینحال، امیدوارم این موضوع، بیشتر متمرکز بر بهبود کیفیت زندگی شهروندان الجزایری باشد. رابطه کنونی دولت الجزایر با روسیه و آمریکا چگونه است؟ آیا پس از مرگ بوتفلیقه، باید انتظار تغییراتی جدی در سیاست خارجی الجزایر را داشته باشیم؟ رابطه با آمریکا برای الجزایر اهمیت بسیار زیادی دارد: رابطه میان دو کشور نه مبتنی بر تجارت و اقتصاد بلکه تمرکز بر مسائل امنیتی است بهخصوص آنکه آمریکاییها در این زمینه از مهارت بالایی برخوردارند و میتوانند به الجزایر یاری رسانند. با وجود این، الجزایر در گذشته از حمایتهای بسیار زیاد شوروی بهره برده بود (در فاصله جنگ و پس از استقلال و دوران بازسازی کشور) و بوتفلیقه در طول دو دهه گذشته تلاش کرده تا روابط الجزایر را طی دو دهه گذشته با طرفین خارجی، مستحکم باقی نگه دارد. دراینمیان، روسیه مهمترین صادرکننده اسلحه و تجهیزات نظامی به الجزایر است و هر دو کشور در بسیاری از مسائل بینالمللی درک مشترکی دارند بهخصوص در زمینه جنگ در سوریه، جنگ علیه بنیادگرایان مذهبی و... به دلیل وجود چنین پیوندهای اساسیای، به گمانم دلیلی وجود ندارد که منتظر وقوع تغییرات اساسی در سیاست خارجی الجزایر در دوران پس از بوتفلیقه باشیم. الجزایر به ایجاد توازن در رابطه با غرب و روسیه ادامه خواهد داد این در شرایطی است که «پوتین» نیز از این موضع الجزایر راضی است و قدر آن را میداند. در ماههای اخیر دیدارهایی میان مقامهای بلندپایه دولت الجزایر با اعضای جبهه نجات اسلامی انجام شده است. این موضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟ دولت الجزایر به این نتیجه رسیده که باید با واقعیات مواجه شود و با جبهه نجات اسلامی الجزایر یا برخی از عناصر آن روابطش را بازسازی کند و بحث درباره این موضوع در داخل هیأت حاکمه الجزایر ادامه دارد. الجزایر برای ادغام و ایجاد ائتلاف میان احزاب و گروههای لیبیایی تلاش کرده و درصدد است تا امکان تفاهم سیاسی در داخل را نیز فراهم کند. هیچ کس نمیتواند احزاب اسلامی را نادیده گیرد، چراکه آنان بخشی از جامعه هستند؛ در جایی که ویژگیهای اسلامی در عرصههای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی به چشم میخورد و بخشی از هویت الجزایر است. هماکنون از میان ارتش، حزب و نیروهای امنیتی، کدامیک در الجزایر دست بالا را دارند؟ ساختار سیاسی الجزایر به چه شکلی تنظیم شده و اداره میشود؟ ارتش الجزایر دهههاست که مهمترین بازیگر سیاسی رو و پشت صحنه آن کشور بوده است. بااینحال، تحت زمامداری «بوتفلیقه» از نفوذ نظامیان الجزایری تا اندازهای کاسته شده است. شواهدی وجود دارند که ژنرالهایی که روزگاری رئیسجمهوری الجزایر از آنان برای تحکیم و تثبیت قدرت خود استفاده کرده بود، مایل به عقبنشینی از موضع قبلی و پذیرش قاعده بازی کنونی هستند. بوتفلیقه بسیاری از ژنرالهای پیشین ارتش الجزایر را مجبور به بازنشستگی کرده است و این احساس در نسلهای جوانتر نظامی در الجزایر ایجاد شده که ارتش برخلاف سالهای گذشته، نباید در مسائل مختلف مداخله کند. بااینحال، دستگاه اطلاعاتی الجزایر (دیآراس) هنوز هم به عنوان پرنفوذترین نهاد باقی مانده است. این در حالی است که بوتفلیقه در سالهای اخیر تلاش کرده بود تا نیروهای امنیتی را به حاشیه براند اما موفق نشده است. پارلمان هیچ صدا یا قدرتی ندارد که بخواهد عرض اندام کند در نتیجه، درحالحاضر ریاستجمهوری مهمترین بازیگر سیاسی در سیاست الجزایر است و این مهمترین دستاورد بوتفلیقه پس از بازسازی الجزایر بوده است. مانع اصلی در مسیر دموکراسی در الجزایر چیست؟ آیا گروههای جامعه مدنی در الجزایر قادر به کمک به پیشبرد دموکراسی هستند؟ به نظر من مهمترین موانع در مسیر رسیدن الجزایر به دموکراسی، مواردی چون فساد همهگستر، وزن سنگین بخش انرژی و فعالان آن، فقدان تنوع در حوزه اقتصادی، عدم وجود یک سیستم قضائی مستقل، نابرابریهای گسترده بهخصوص در شهرستانها و مناطق حاشیهای، نظام آموزشی توسعهنیافته، غفلت از رسیدگی به مسائل بخشهای جنوبی کشور که باعث افزایش دامنه اعتراضات در دسامبر گذشته شد و همچنین مسائل امنیتی و لزوم مبارزه با گروههای تروریستی، بودهاند. مانند احزاب اپوزیسیون، گروههای جامعه مدنی در الجزایر سازمانیافته نیستند. اکثریت مردم الجزایر دارای فاصلهای جدی با نظام سیاسی هستند که فاسد و دروغگو قلمداد میشود. به همین دلیل، نوعی دلزدگی نسبت به سیاست در الجزایر احساس میشود. برخی گروهها در آن کشور تلاش میکنند نظرات خود را بیان کنند (برای مثال، جنبش «برکات» که در طول دوران مبارزات انتخاباتی گذشته حضور داشت) بااینحال، چنین گروههای بسیار ضعیف هستند و اقلیت کوچکی را تشکیل میدهند. بااینحال، قیام مردمی در جنوب الجزایر علیه بهرهبرداریهای شرکت گاز «شل»، نشان داد گروههای جامعه مدتی میتوانند با پررنگکردن برخی مسائل خاص، مطالباتشان را پیگیری کنند. به نظرتان پس از مرگ بوتفلیقه کدام چهرهها شانس جانشینی را دارند؟ هیچکسی نمیتواند به این پرسش پاسخ دهد، چراکه بوتفلیقه جانشین مشخصی ندارد و نظام سیاسی مستقر در آن کشور نیز این موضوع را مدیریت کرده و اجازه نمیدهد هیچ حزب یا شخصیت سیاسیای مطرح شود تا مردم، آن را به عنوان جانشین پس از بوتفلیقه قلمداد کنند. برخی تحلیلگران معتقدند «سعید» برادر بوتفلیقه پس از او بهقدرت خواهد رسید. بااینحال، هیچگونه تضمینی دراینباره وجود ندارد. این در حالی است که بسیاری از الجزایریها باوجود نسبت خویشاوندی او با بوتفلیقه، تحقق این سناریو را ترجیح میدهند. بااینحال، به خاطر داشته باشیم که احتمال ظهور نامزدهایی از درون عرصه سیاسی داخلی الجزایر و همچنین از خارج از آن کشور وجود خواهد داشت. برخی نامزدها از میان الجزایریهای مقیم فرانسه مطرح خواهند شد که شهروندیِ دوگانه، دارند برای تشکیل دولت جدید، خود را نشان خواهند داد. چرا برخلاف دیگر کشورهای شمال آفریقا توفان بهارعربی به الجزایر نرسید و بوتفلیقه در قدرت باقی ماند؟ خلاف تونس و لیبی، الجزایر گذار به سوی دموکراسی را از اواخر دهه 80 میلادی آغاز کرد. خلاف تونس و لیبی، الجزایر تجربه جنگ داخلی را در طول یک دهه گذشته داشته است و برخلاف تونس و لیبی، مردم الجزایر هرگز بر این باور نیستند که با کنارهگیری رئیسجمهوری از قدرت و سرنگونی دولت، تمام مشکلاتشان حل خواهد شد. آنان اکنون به این نتیجه رسیدهاند که درحالحاضر امکان فروپاشی کل این سیستم وجود ندارد، بلکه باید صبر کنند تا نظام از درون دچار ریزش شود. الجزایریها تجربه دهشتناکی از خشونت ناشی از جنگ داخلی یکدههای را داشتهاند همین موضوع و آسیبهای روانی آن سبب شده تا آنان در برابر هرگونه قیامی واکسینه شوند. آیا اعتمادی به اسلامگرایان الجزایر در میان مردم آن کشور وجود دارد؟ اشتباهات اسلامگرایان الجزایری در گذشته چه بوده است؟ هرروز تعداد بیشتری از مردم الجزایر به این نتیجه میرسند که اسلامگرایان بخشی از جامعه هستند و باید بهعنوان یک طیف سیاسی اجازه فعالیت داشته باشند. بااینحال، بسیاری از الجزایریها در کشوری (الجزایر) زندگی میکنند که بهعنوان سکولارترین کشور عربی در منطقه شناخته شده است و به همین خاطر، اسلامگرایی را ایدئولوژی خطرناکی قلمداد میکنند که نباید جایی در سیاست الجزایر داشته باشد. اسلامگرایان صبورانه و محتاطانه روی نسلهای جوان کار کردهاند تا پاسخی برای نیازهای مشترک هویتی به جوانان ارائه دهند. ناامیدی از ملیگرایی و سرخوردگی از سوسیالیسم، سبب شده بسیاری از الجزایریها در جستوجوی هویتی باشند که خواهان سازگاری و همزیستی مسالمتآمیز با اسلام است. اسلامگرایان در گذشته خطایی را مرتکب نشدهاند، چراکه آنان هرگز اجازه پیدا نکردند تا به قدرت دست یابند و تجربه شکست و موفقیت در عرصه زمامداری را داشته باشند. بااینحال، پس از استقرار دموکراسی در الجزایر، آنان خود را پیدا خواهند کرد و خلاف تجربه تلخی که پس از پیروزی در سال 1991 میلادی داشتند، خواهند توانست در بازی سیاسی مشارکت کنند. در زمانی که اجازه مشارکت سیاسی به آنان داده نشد، فراخوانی برای قیام صادر کردند و درنتیجه، آن خشونتی بهبار آمد که زخمهای عمیقی را برجای گذاشت. خاطره خشونتی که مردم الجزایر در فاصله آن دهه سیاه تجربه کردند، هنوز هم زنده است و همین موضوع میتواند چرایی در آغوشنکشیدن بهارعربی از سوی الجزایریها را آشکار کند. خطر بنیادگرایی و تروریسم در الجزایر تا چه میزان جدی است؟ آیا امکان تشدید آن پس از مرگ بوتفلیقه، وجود دارد؟ تهدیدات تروریستی جدی هستند و دولت برای مقابله با آن عزمی راسخ دارد. الجزایر تجربیات زیادی را از مبارزه طولانیمدت علیه تروریستهای عضو گروه «مسلح اسلامی» در دهه 90 میلادی فراگرفت با این حال، تروریسم در الجزایر هرگز ریشهکن نشده است. الجزایر هنوز هم مهمترین هدف برای حملات احتمالی گروه تروریستی «القاعده در مغرب اسلامی» است. اکنون گروههای تروریستی الجزایری که گمان میرود به داعش ابراز وفاداری کردهاند، سبب شدهاند تا تهدیدات تروریستی جدیتر از گذشته شود. با گسترش فعالیتهای داعش در لیبی و تشدید هرجومرج در آن کشور، این موضوع نهتنها برای الجزایر، بلکه برای تمام کشورهای شمال آفریقا تهدیدی جدی قلمداد میشود. تمام کشورهای منطقه در سالهای اخیر تجربه حملات تروریستی جدیای را داشتهاند: مراکش (2011)، آمناس الجزایر (2013) و باردو تونس (2015). برخی گزارشهای منتشرشده از حمایت احتمالی الجزایر از دولت سوریه خبر میدهند. دو کشور چه نسبت و رابطهای با یکدیگر دارند؟ الجزایر از آغاز بهارعربی با دیده تردید و بدبینی به آن پدیده مینگریست. دولت الجزایر بر این باور بود که گروههای تروریستی یا احزاب اسلامی در تلاش هستند تا با استفاده از وضعیت شکننده و خلأ ایجادشده ناشی از فروپاشی نظامهای سیاسی، قدرت را در دست گیرند. همچنین الجزایر با پایبندی به اصل عدم مداخله در امور داخلی کشورها، مخالف هرگونه فراخوان قدرتهای خارجی برای کنارهگیری او از قدرت یا سرنگونکردن دولتش بوده است. دراینخصوص الجزایر همراستا با مسکو است و همواره از راهحل سیاسی و نه نظامی برای رفع بحران در سوریه حمایت کرده است. آیا مرگ بوتفلیقه تأثیری بر روابط رژیم اسرائیل و الجزایر خواهد گذاشت؟ رژیم اسرائیل بهمراتب بیش از هر بازیگر دیگری در منطقه از آنچه در نزدیکترین مرزهایش با کشورهای پیرامونی ازجمله الجزایر در حال رویدادن است، احساس نگرانی میکند. دو کشور با یکدیگر روابط گرمی نداشتهاند به یاد داشته باشید که الجزایر حامی سازمان آزادیبخش فلسطین بود و در دوران ریاست الجزایر در مجمععمومی سازمانملل متحد بود که «عرفات» سخنرانیاش را در سال 1974 میلادی در آن نهاد بینالمللی ایراد کرد. بااینحال، درحالحاضر حتی اگر اکثریت افکار عمومی الجزایر نیز با شهرکسازیهای رژیم اسرائیل و سیاستهای آن رژیم در قبال فلسطینیها در اراضی اشغالی و نوارغزه مخالف باشند، بازهم مسئله فلسطین مهمترین موضوع در الجزایر نیست. الجزایریها دغدغه عمدهشان مسائل امنیتی در نزدیکی مرزهایشان است. در صورتی که نسل تازهای از رهبران در الجزایر به قدرت برسند و جایگزین مقامهای جبهه نجات ملی شوند که به طور تاریخی بر اوضاع مسلط بودهاند، احتمال آن وجود دارد که رویکرد تازهای از سوی آنان نسبت به رژیم اسرائیل اتخاذ شود و در این سیاست پیشین، تجدیدنظر صورت گیرد. همه اینها احتمالات هستند و قطعیت ندارند بااینحال، هماکنون و ظرف سالهای آینده، الجزایر اولویتهای دیگری دارد و بهبود روابط با رژیم اسرائیل، در زمره مهمترین آنها نخواهد بود. نکات مثبت و منفی دوران زمامداری بوتفلیقه از دید شما چه مسائلی بودهاند؟ بهترین جنبه کارنامه دوران زمامداری «بوتفلیقه» کمک او به پایانیافتن جنگ داخلی و منفیترین جنبه زمامداریاش، شکست او در ریشهکنکردن فساد در الجزایر بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.