سمفونی اعدام در جهان
محمد مرسی، قاتلهای فرخنده و وهر سارنایف؛ مصر، افغانستان و آمریکا، تنها نقطه مشترک بین این آدمها اعدام است. یکی مجرم سیاسی است و یکی قاتل و دیگری تروریست که برای تنبیه آنها اشد مجازات یا همان حکم اعدام صادر شده است. اعدام در 140 کشور جهان لغو شده؛ دوسوم از کشورهای جهان این مجازات را از نظر قانونی لغو کردهاند یا عملا آن را اجرا نمیکنند. باوجوداین، تنها در سال 2013 میلادی در 21 کشور دنیا مجازات اعدام انجام شد. چراکه بسیاری هنوز بر این باورند که مجازات اعدام تأثیری در پایینآوردن جرم و جنایت دارد. از سوی دیگر بسیاری از جامعهشناسان معتقدند که مجازات اعدام حساسیت جامعه را در مورد اعمال خشونت کاهش میدهد و خشونت را پدیدهای عادی جلوه میدهد. دادگاه تشریفاتی چندماه پیش بود که زنی جوان با صورتی خونین و پای برهنه رو به دوربین موبایلهای شهروندان کابل سعی میکرد چیزهایی بگوید، اما صدای ظریف و لرزان او در همهمهای که افراد متعصب و اوباش جاهل به راه انداخته بودند، شنیده نمیشد و فقط مشت و لگد بود که از هر طرف به سروصورتش حواله میشد. آن صدای لرزان فرخنده نهتنها به گوش شهروندان کابل که به گوش تمام جهانیان رسیده است؛ صدای لرزانی که تکرار میکرد: «من بیگناهم»! و حالا پس از گذشت نزدیک به 50 روز، یک دادگاه در کابل حکم ۳۰ نفر از متهمان پرونده فرخنده را صادر کرده بنابر این حکم، چهار مرد به جرم قتل فرخنده، زن ۲۷ساله افغان، به اعدام محکوم و هشت نفر دیگر به ۱۶ سال زندان محکوم و ۱۸ نفر دیگر نیز از اتهام خود تبرئه شدند. هرچند که خانواده فرخنده دادگاه را «ساختگی» خواندند و عفو بینالملل حکم را ناعادلانه میداند و فعالان حقوق بشر نیز معتقدند در صدور حکم نهایی در مورد متهمان پرونده قتل فرخنده باید دقت صورت میگرفت چراکه در غیر این صورت باور مردم نسبت به نهادهای قضائی از بین میرود و احتمال تکرار چنین حوادثی بیشتر خواهد شد. اعدام پرحاشیه در همین ماههای اخیر نیز صدور حکم اعدام برای محمد مرسی نیز بحثبرانگیز شد. همین چندروز پیش بود که دادگاهی در مصر حکم اعدام محمد مرسی را درخصوص پرونده فرار از زندان در سال ۲۰۱۱ صادر کرد که صدور این حکم، اعتراضاتی را، چه در عرصه بینالمللی و چه در حوزه داخلی داشت. چنانچه شهروندان مصری که در میان آنها زنانی کفن بهدست مشاهده میشدند، در اعتراض به حکم اعدام محمد مرسی، رئیسجمهور برکنارشده این کشور، به خیابانها آمدند و معتقدند که این حکم موجب بازگشت این کشور به دوره پیشین میشود. عفو بینالملل نیز از اقدام دادگاه مصر انتقاد و تأکید کرد: ارجاع پرونده مرسی و بیش از صد متهم دیگر به مفتی مصر نشان میدهد دستگاه قضائی مصر در وضعیت خوبی نیست و صدور چنین حکمی درواقع یک اقدام صوری است که هیچگونه ارزش و اعتباری ندارد. عفو بینالملل همچنین اعلام کرد حکم اعدام به ابزاری در دست مقامات مصری برای ازبینبردن مخالفان سیاسی تبدیل شده است و ما از مقامات مصر میخواهیم تا هرچه سریعتر محمد مرسی را آزاد کنند یا اینکه محاکمهای عادلانه در حق وی انجام دهند. استقبال نکردن حادثهدیدگان آمریکا از حکم اعدام آمریکا ازجمله کشورهایی است که در آن اجرای حکم اعدام ممنوع است اما بهتازگی «وهر سارنایف»، این متهم ۲۱ساله که از عوامل بمبگذاری ماراتن بوستون بود، از سوی هیأتمنصفه دادگاهی در آمریکا به مرگ محکوم شد. وزیر دادگستری آمریکا با استقبال از تصمیم هیأتمنصفه این حکم را متناسب با جرم متهم دانست؛ اجرای حکم اعدام با تزریق سم خواهد بود. گرچه ایالت ماساچوست مرگ را در سال ۱۹۸۲ لغو کرده، اما در این مورد خاص نه ایالت ماساچوست، بلکه دولت فدرال آمریکا شاکی این پرونده بود. بنا به قانون، دولت فدرال آمریکا میتواند برای مجرمان تقاضای مجازات اعدام بکند. هرچند همین حکم نیز اعتراض خانواده کمسنترین قربانی حملات تروریستی سال ۲۰۱۳ در شهر بوستون، را بههمراه داشت و از دادستان عمومی این پرونده درخواست کردهاند که مجازات مرگ را برای تنها متهم این پرونده، دنبال نکند. مارتین ریچارد، پسر هشتسالهای بود که در انفجارهای مسابقه دو ماراتن بوستون در ۱۵ آوریل سال ۲۰۱۳ کشته شد. پدر و مادر او، بیل و دنیس ریچارد، در روزنامه «بوستونگلوب» نامهای نوشته و گفتهاند اعدام جوهر سارنایف، تنها بمبگذار این انفجارها که اکنون زنده است، آرامشی برای آنها نخواهد آورد. پدر و مادر ریچارد گفتهاند آنها از اعدام مسئول کشتهشدن فرزند خود، پشتیبانی نمیکنند. همه افراد این خانواده خود از قربانیهای انفجارهای بوستون هستند. پدر خانواده، بیل، پردههای گوشهایش و شنواییاش را برای سالها از دست داد، مادر خانواده، دنیس، از یک چشم کور شد، دختر خانواده، جین، پای چپ خود را و مارتین هشتساله جانش را از دست داد. این پدر و مادر به غیر از مخالفت با اعدام، توضیح دادهاند که چنین حکمی برای بازماندگان قربانیها و قربانیهای بازمانده، آرامشی به ارمغان نخواهد آورد. آنها توضیح دادهاند حکم اعدام، همه کسانی را که با این پرونده درگیر هستند، ناچار میکند که در یک فرآیند طولانی مدام در دادگاههای تجدیدنظر شرکت کنند. آنها پیشنهاد میکنند دادستان این پرونده بهدنبال حکم حبس ابد بدون درخواست تجدیدنظر باشد. آیا اعدام لازم است؟ گاهی زیادهروی در رساندن یک پیام باعث کمرنگشدن هدف اصلی آن میشود، برای مثال اصرار در چاپ پیام و تصویر هشداردهنده روی پاکت سیگار؛ دستمایه خنده مصرفکنندگان آن میشود. به طوری که گاهی افراد هنگام خرید سیگار به فروشنده میگویند: «یه پاکت از اون دلوقلوهایها بده!». مجازات بیش از اندازه در جامعه نیز سبب از بینرفتن حساسیت نسبت به آن مجازات و بیتفاوتی جامعه میشود. این بخشی از صحبتهای امانالله قرائیمقدم در گفتوگو با «شرق» است. این آسیبشناس اجتماعی معتقد است مجازات وقتی ارزشمند است که با اصلاح فرد، از وقوع دوباره جرم جلوگیری کند و ادامه میدهد: در بعد اجتماعی نیز مجازات بهطور اعم و اعدام بهطور اخص، کوتاهترین و سادهانگارانهترین راه برای حل معضلات اجتماعی است. به گفته قرائیمقدم، اصولا مجازاتی قابل قبول است که وجه اصلاحی آن بر وجه تنبیهیاش غالب باشد و در ایدهآلترین شرایط از وجه تنبیهی تهی باشد؛ امری که اعدام از آن بیبهره است و غیر از بالابردن میزان ترس عمومی از انجام جرم، کارکرد دیگری ندارد، شاید این ترس در کوتاهمدت تأثیرگذار باشد، اما در بلندمدت چون زمینههای وقوع جرم کماکان به قوت خود باقیاند، تأثیر چندانی ندارد. به گفته امانالله قرائیمقدم، تنها راهکار بنیادین کاهش وقوع جرم در یک جامعه، نه افزایش کمیت و کیفیت مجازات، بلکه پیشگیری از وقوع جرم با ازبینبردن زمینههای آن است. جامعه بیمار این جامعهشناس در ادامه صحبتهای خود به این موضوع اشاره میکند که این جامعه بیمار است که از فرد مجرم میسازد؛ چراکه هر انسانی پاک متولد میشود. وی معتقد است شرایط اجتماعی که در یک جامعه حکمفرماست زمینهساز پرورش مجرم میشود؛ برای مثال در جامعهای مثل آمریکا همیشه بحث نژادپرستی پررنگ است و همین امر باعث ایجاد و اشاعه نفرت در کشور میشود که خود زمینهساز جرمهایی از قبیل ترور است. اعدام و کاهش خشونت این استاد دانشگاه در ادامه صحبتهای خود نیز گفت: اینکه چه چیزی جرم است یک بحث است و اینکه مجازات هر جرمی چیست یک بحث دیگر و ادامه داد: هر جامعهای هنجارها و قوانین مخصوص به خودش را دارد که سرپیچی از آنها جرم تلقی شده و مستوجب مجازات است که هر حکومتی طبق قانون، مجرم را مجازات میکند تا اولا زمینههای وقوع جرم در جامعه را از بین ببرد یا کم کند و در ثانی مجرم را مجددا برای حضور سازنده در جامعه آماده کند که متأسفانه این فرصتدادن به مجرم برای بازگشت به جامعه در مورد بعضی جرائم و در برخی کشورها وجود ندارد. وی معتقد است مجازات باید دارای دو ویژگی باشد؛ اصلاح مجرم و جلوگیری از تکرار جرم در جامعه، که اعدام هیچکدام از دو ویژگی ذکرشده را ندارد، حال اینکه تجربه کشورهای اروپایی نشان داده است که لغو مجازات اعدام باعث افزایش میزان جرم و جنایت در آن کشورها نشده است: چنانچه با گذشت چند دهه از چنین تصمیمی در کشورهای مختلف اروپایی، شاهد این اتفاق هستیم که نهتنها جامعه با افزایش جرم و جنایت مواجه نبوده، بلکه در همه این کشورها ما شاهد کاهش نسبی خشونت و بهخصوص خشونت در حد کشتن افراد هستیم و این تحولی مثبت در روانشناسی جامعه است؛ هرچند اینها زمان میبرد. حتی در همین کشورهایی که در آنها اعدام لغو شده است، مثل فرانسه، هنوز هم بخشی از افکارعمومی معتقدند اگر جرم و جنایتی اتفاق میافتد، اگر قتلی اتفاق میافتد، بهخاطر این است که اعدام لغو شده است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.