معرفت و داروینیسم عصبی
چگونه فعالیت آگاه و ناآگاه مغز میتواند موجب بروز سطوح بالای اندیشه و تواناییهای منحصربهفرد در انسان، مثل خلاقیت در کارهای هنری و موسیقی و آثار ادبی شود؟ انسان در این کارها و فراوردهها، طبیعتی ثانوی را متجلی میکند. اگر توصیف علمی به تبیین طبیعت میپردازد، خلاقیت انسان، بازتاب توانایی مغز او در ایجاد طبیعت ثانوی است. بیش از یک قرن از آغاز فعالیتهای نورولوژیک برای یافتن مناطقی در قشر خاکستری مغز میگذرد که به حسهای چندگانه، درک اولیه زبان و سطوح بالاتر آگاهی مرتبط است، اما همچنان ابهامهای زیادی، درباره مناطقی از قشر خاکستری مغز که به کورتکس ارتباطی شهرت دارند، وجود دارد و در هرچهار نیمکره مغزی در انسان رشد کردهاند، از جمله اینکه آیا آنها نیز کارکردهای اختصاصی خود را دارند یا تواناییهایشان به عوامل محیطی، فرهنگی، اجتماعی و تاریخی رشد و تکوین فردی بستگی دارد. در دو سوی این نزاع یکی روانکاوی فرویدی قرار دارد و در سوی دیگر عصبشناسی و علم مغز. ادلمن که برنده جایزه نوبل در زیستشناسی بهخاطر یافتههای ارزشمندی در باب ساختار و شیوه عمل گروهی مولکولهاست، در کتاب «طبیعت ثانوی» و با طرح نظریه «معرفتشناسی مغزبنیاد» به تحلیل این نوع از آگاهی میپردازد که با برخی یافتههای روانکاوی در دوران نوزادی نیز سازگار است. آگاهی در این کتاب به آن چیزی اطلاق میشود که با رفتن به خوابی بدون رؤیا و در موارد نادرتر به هنگام یک بیهوشی عمیق یا رفتن به اغما از دست میدهیم و چیزی است که با خروج از این حالات بازمییابیم. در حالت آگاه بیدار، صحنهای یکپارچه متشکل از پاسخهای حسی گوناگون (منظره، صدا، بو و ...) و تصورها، خاطرهها، احساسها، لحنها و هیجانها، حس عزم یا عاملیت، احساس درک موقعیت و ابعاد دیگر وقوف را تجربه میکنیم. اندامِ مسئول این ویژگی و تواناییهای خارقالعاده مغز است. مغز انسان در حدود هزارو 360 گرم وزن دارد و یکی از پیچیدهترین اشیا مادی در جهان شناخته شده است. اتصالپذیری آن حیرتانگیز است: قشر خاکستری چینخورده مغز در حدود 30 میلیارد سلول عصبی یا نورون و یکمیلیونمیلیارد اتصال دارد. شمار مسیرهای ممکن ارتباطی فعال در چنین ساختاری بسیار بیشتر از تعداد ذرات بنیادی جهان شناخته شده است. «معرفتشناسی مغزبنیاد» که سعی در برداشتن شکاف بزرگ و همواره موجود در تاریخ تفکر میان علوم طبیعی و معارف انسانی دارد، دنباله انقلابهای علمی محسوب میشود که از قرن 19 به اینسو نگاه ما به وجود انسان و طبیعت و کائنات را دچار تغییرات اساسی کردهاند؛ دنباله نظریه بیگبنگ (مهبانگ)، کیهان، کهکشانها، زمین، پیدایش حیات، تکامل، مغز پستانداران، پیدایش و رشد هسته پویا در انسانوارها، زبان، علم گالیلهای، نسبیت، مکانیک کوانتمی، علم اعصاب جدید، بنیادهای عصبی آگاهی و... . ادلمن در مقدمه کتاب «طبیعت ثانوی» که چکیدهای آسانفهم از نظریه او و کتابهای تخصصی زیادی است که در این زمینه نوشته، برای پیبردن به فهم نظریه معرفت از ارتباط و برهمکنش مغز، بدن و محیط استفاده میکند و بین داروینیسم کلاسیک و «داروینیسم عصبی»، تعامل برقرار میکند. «در لحظهای تصویرنشدنی در تکامل، نوع تغییریافتهای پدیدار شد، لحظهای که در آن، حافظه لایه زیرین و خدمتگزار آگاهی شد و سپس در یک لحظه تصورنشدنی دیگر با چرخش برتر دیگری در بازورود، آگاهی برتر پدید آمد. این آگاهی برتر تنها در انسان و تا اندازهای در میمونهای آدمنما پدیدار میشود. آگاهی برتر از آگاهی اولیه سر بر میآورد و آن را تکمیل میکند، اما جانشین آن نمیشود. این آگاهی وابسته است به بروز تکاملی زبان، همراه با تکامل نمادها و تبادل فرهنگی». از دید او فرایند رشد مغز و کسب آگاهی با آنچه در جریان تکامل انسان اتفاق افتاده همساز و همسوست و فرایندی تکاملی اتفاق میافتد- البته نه فرایندی که موجود زنده انتخاب میکند و میلیونها سال به درازا میکشد، بلکه فرایندی که در دورن هر موجود زنده خاص و در دوران زندگی از طریق رقابت میان سلولها یا انتخاب گروههای سلولی در مغز به وقوع میپیوندد. این فرایند از نظر ادلمن یک «انتخاب جسمی» است. حتی دوقلوهای یکسان با ژنهای همانند به هنگام تولد، مغزهای همانندی ندارند، جزئیات ظریف مداربندی قشر مخ در آنها کاملا متفاوت است. این تغییرپذیری به گفته ادلمن در هر دستگاه مکانیکی یا محاسباتی یک فاجعه است، زیرا در آنها دقت و تجدیدپذیری، اساس است. در دستگاهی که در آن انتخاب، نقش اساسی را ایفا میکند نتایج کاملا متفاوتاند، در اینجا تغییر و تنوع ضرورت دارد. معرفتشناسی مغزبنیاد، فیزیک و زیستشناسی تکاملی را پایههای لازمی میشمارد که احکامش بر آنها متکی است. بنابراین روایتهای ایدهآلیستی، دوباوری دکارتی، روحانگاری و مطرحکردن هر برداشتی از بازنمودهای ذهنی را که اساسی در ساختار مغز ندارد، رد میکند. معرفتشناسی مغزبنیاد مدعی است معرفت ما نه رونوشت بیکموکاست تجربه ماست و نه انتقال مستقیم از حالات حافظهای. با وجود این، یکسره با بنای سامانههای منطقی بر پایه زبان و تجربه و نیز با ریاضیات بهعنوان بررسی اشیای ذهنی پایدار، سازگار است. طبق فرضهای داروینیسم عصبی که در این کتاب تشریح میشود هر فعل ادراک حسی تا اندازهای یک فعل خلقکردن است و هر عمل حافظه تا اندازهای یک عمل تخیل. در مدخلی که به انتخاب مترجمان و به قلم آلیور ساکس عصبشناس معروف با عنوان «نگاهی نو به ذهن» در ابتدای کتاب آمده جزئیات کار ادلمن تشریح میشود. ساکس درباره این کتاب مینویسد: «به هم پیوستن فیزیولوژی، روانشناسی و فلسفه در یک رشته واحد رؤیای ویلیام جیمز (روانشناس بزرگ آمریکایی) بود. این رؤیا، رؤیای یک معرفتشناسی مغزبنیاد، بیش از هرجای دیگر در طبیعت ثانوی به تحقق نزدیک شده است». کتاب با آنکه دربرگیرنده مباحث علمی و عصبشناسی تخصصی است با ترجمهای روان و دقیق و همچنین مدخلها، فرهنگ اصطلاحات و یادداشتهای سودمند پایان کتاب بهکار مخاطب علاقهمندی که پیشازاین مطالعاتی در این حوزه نداشته نیز میآید. در انتهای کتاب نیز واژهنامه دوزبانه، نمایه و کتابشناسی آمده است. این کتاب جلد هفدهم از مجموعه دانش معاصر انتشارات فرهنگ معاصر است که چند سالی است با سرویراستاری محمدرضا خواجهپور و حسین معصومیهمدانی با هدف «کمشدن فاصله پژوهش علمی و کاربردهای عملی آن و همچنین محو مرزهای میان علوم و گرایش به دانشهای میانرشتهای در زبان فارسی» در حال انتشار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.