گمشدهای به نام فروتنی!
کریم ارغندهپور
خستهام؛ خسته از رفتار و کلماتی که پارهای بزرگان فرهنگ و اندیشه، علیه یکدیگر بهکار میگیرند. گویی کسی ظرفیت شنیدن این را که بالای چشمش ابروست، ندارد. این وضعیت، جامعه نخبگی ما را اتمیزه کرده است. روزی نیست که در جایی مطلبی علیه دیگران نخوانم و نشنوم. ممکن است حتی با اصل سخنشان هم گاهی همراه باشم، ولی تخطئه و پنجهکشیدن بر صورت دیگران، کار درستی نیست. راه روشنفکری در جامعه ما هموار نیست؛ نه نقد بهراحتی تحمل میشود و نه اندیشه متفاوت. اینها صحیح، ولی سختی راه، مجوزی بر رفتار تندوتیز ما نیست. تلاش میکنم در این یادداشت کوتاه اشارهای به کسی نداشته باشم تا به کسی بهطور مستقیم برنخورد، ولی راستش را بخواهید، باید گفت از ماست که بر ماست! اولا وقتی در میان جامعه نخبگی، فضای تقاطع افکار، دوستانه و فروتنانه نیست چه توقعی از متن جامعه است؟ دوم اینکه وقتی نخبگان سخنی در نقض خودشان را نمیپسندند، تعجبی ندارد که نهاد قدرت و دولت هم چندین قدم جلوتر از آنها بایستد. همان داستان موعظه و عمل است که همه پیشاهنگ اندرزدادن هستند ولی خودشان به آنچه پند میدهند، اعتنای کافی ندارند. به نظر من، وجه مهم سکه روشنفکری، فروتنی است. بااینحال، تواضع، همان گمشده اصلی این راه است. فروتنی مستلزم دو چیز است: اول (احترام) پایینآمدن از جایگاه خدایگانی و همسطحشدن با بقیه و دوم بازگذاشتن امکان شنیدن (و نهفقط گفتن). روشنفکری فقط بیپروایی در رد دیگران نیست، بلکه شجاعت در دیدن نواقص خود هم هست. اینروزها چندین متن از برخی فرهیختگان مشهور کشورمان خواندهام، از آنها بسیار آموختهام ولی هیچیک از آنها نیست که زخمی به اشاره یا تصریح به دیگران، نزده باشد. اشتباه نشود حرف بر سر این نیست که دیگران نقد نشوند، سخن بالاتر از آن است. گویی کارزاری است که هرکسی تیغ برندهتری دارد، عمیقتر هم زخم میزند. هفته بیش مصاحبه یکی از فرهیختگان را میخواندم طوری است که انگار همه دانش و آگاهی فقط نزد اوست و بس (اوج فروتنی!). همه رویدادها را قبلا پیشبینی کرده و دیگران هم جز خطا و کوهی از تقصیر نیستند (اوج ادعا!). این رویکرد همانطور که در رد بقیه است، ناگزیر ناقض خودش هم هست. هر اندیشهای برای آنکه صیقل بخورد، باید در جامعه طرح و سپس نقد شود. روشنفکری که به هر نقدی علیه خودش میتازد و منتقد خود را به هر بد و بیراهی متصف میکند، قبل از هر چیز، امکان طرح و بسط حرف خودش را از جامعه میگیرد. اجازه دهید اصل سخنم را اینطور بگویم: روشنفکری که فروتن نیست، اصلا روشنفکر نیست. کسی که راه احترام به دیگران را نمیشناسد و تحمل شنیدن ندارد، با الفبای راه اندیشه آشنا نیست اگرچه سخنان مهم و خوب و بعضا درستی هم برای طرح داشته باشد. جامعه نخبگی ما بیشازپیش نیازمند نقد خود است. باید قبل از هر چیز راه گفتوگو را گشوده و دست جامعه را برای انتخاب بگشاید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.