سیاه، سفید و خاکستری
لیلا حسیننیا: روزنامه «شرق» در شماره 2298 خود، در گفتوگویی با عنوان «سپر کاغذی تحصیلات» به بررسی خشونت در جامعه تحصیلکرده پرداخته است. مدیرگروه جامعهشناسی و هنر انجمن جامعهشناسی ایران، در بخشی از این گفتوگو، با طرح این ادعا که «همواره یک رویکرد زنستیزانه در ادبیات ایران وجود داشته است»، طبقهبندی جایگاه زن در شعر و ادب فارسی را اینگونه تشریح میکند: «اولین تفسیر مقایسه زنان با حیوانات است؛ مثلا در کتاب نصیحتالملوک غزالی از این تمثیلها به وفور میتوان یافت که زنان به یکی از حیوانات تشبیه شدهاند. دومین نگاه این است که زن برای خدمت به مرد آفریده شده است و به خودیخود جایگاهی ندارد. ملاعبدالرسول کاشانی در رساله حجابیه، نمونهای تام و کمال از این طرز نگاه را ارائه کرده است. سومین تصویر از زن در ادبیات خیانتکاری و مکر زنانه است که در کلیلهودمنه میتوان به وفور نمونههایش را یافت. ناصرخسرو، جامی و افضلالدین کاشانی هم ترویجدهنده همین سبک نگاه به زنان هستند، بنابراین مشاهده میکنید که فرهنگ مردسالارانه چگونه وجهه زن را در طول سالها مخدوش کرده است». نگارنده بهعنوان محصل ادبیات فارسی، بدیهی است که در مورد موضوعات جامعهشناسی و روانشناسی مطرح در این گفتوگو نمیتوانم و نباید صاحبنظر باشم. اما از آنجا که بخشهایی از این گفتوگو به موضوع تصویر و جایگاه زن در شعر و ادب فارسی پرداخته است، نکاتی را ذکر میکنم: در بررسی هر پدیده اجتماعی، اگر قصدمان، رجوع به نمونههایی در حوزه ادبیات است، این امر باید با استناد به معیارها و منابع درجه یک ادبی صورت گیرد. هر متنی به صرف مکتوببودن و قدیمیبودن، نمیتواند مرجع ادبیات یک ملت باشد. مصاحبه اشارهشده، بدون توجه به معیارهای اصلی زبان و ادبیات فارسی از قبیل شاهنامه فردوسی، بوستان سعدی، مثنوی معنوی مولانا و تاریخ بیهقی، برای اثبات دعوی خود، در کنار دو اثر گمنام و مهجور (ملاعبدالرسول کاشانی و افضلالدین کاشانی) که هیچ محل اِعرابی در مباحث جدی ادبی ندارند، معدود آثار دستچینشدهای را از «کلیلهودمنه» و «ناصرخسرو» ارائه کرده است. کلیلهودمنه از مهمترین منابع ادبیات داستانی است که ریشه هندی دارد. هدف از آثاری چون این مجموعه، عمدتا روایت یک داستان و نتیجهگیری اخلاقی از آن است. شخصتهای فریبکار و نیرنگپیشه نیز در آن کم نیستند. اما در جریان روایت، رذایل اخلاقی از قبیل مکر و نیرنگ، بهتناوب، بین زنان و مردان توزیع میشود. در جایی مرد مکار است و در جای دیگر زن. بهعبارت دیگر، بستر روایت داستانی، مستقل از سمبلسازیهای جنسیتی پیش میرود. ناصرخسرو بهعنوان شاعری که بیش از 20 سال در تبعید دره یمگان گرفتار است، تنها هدف شعرش، ذکر این نکته است که ایدئولوژی اسماعیلیه خود را به گوش اهل خراسان برساند. او متهم به کافری است و از اینرو، در پی اثبات حقانیت عقیده خود است. در اوضاع جانفرسای تبعید، مسائل فرعی، از قبیل حقوق مرد و زن، جایگاهی در فکر و ذکر او ندارد؛ حتی اگر در یکی، دو بیت انگشتشمار، چنین بهنظر برسد. در مقابل، میتوان از آثار معیار و درجه یک ادب فارسی مثالهای متعددی در تکریم مقام زن آورد. شاهنامه فردوسی بهعنوان سند ملیت ایرانی، چهرههای برجسته، پاکدامن و نیکوخصالی از زنان تصویر میکند که هم در رتبههای بالای سیاسی مرجع مشاورهاند و هم آینده ملت ایران به دست آنان رقم میخورد. فرانک مادر فریدون، فرنگیس مادر کیخسرو، رودابه همسر زال و مادر رستم از این قسم هستند. همین نقش در شهیرترین بخش از تاریخ بیهقی نیز آمده است. آنجا که بیهقی در توصیف مادر حسنک، میگوید: «و مادر حسنک، زنی بود سخت جگرآور». در مثنوی مولانا و بوستان سعدی نیز، چنین نمونههایی کم نیست. در تکتک این آثار مرد و زن، بهمثابه یک انسان، با خصلتهای خوب، تکریم و با خصلتهای بد، توبیخ میشوند. بهعبارت دیگر، این عنصر «فعلی» است که مورد قضاوت مؤلف است، نه عنصر «فاعلی». خارجکردن یک اثر هنری از بستر تاریخی خود و استعمال و بررسی آن با مؤلفههای اجتماعی و تاریخی یک مقطع دیگر تاریخی، امر محققانهای نیست. بهعنوان مثال، بررسی جایگاه زن در اثری مربوط به عصر حمله مغول کار بیهودهای است، چراکه در آن بستر تاریخی، حتی حقوق مردان هم بهمثابه یک انسان مورد توجه قرار نگرفته بود؛ چه برسد به زن. عمده موضوعات مطرح در چنین عصری، دغدغههای فکری و ابتدایی بشر است. سرزمینی در اوج اعتلای فرهنگی مورد چپاول و غارت قومی بدوی واقع شده و اندیشمندان آن، ضمن تأسف بر دارایی بربادرفته فرهنگی، به «چرا»یی این امر میاندیشند و به دنبال پاسخی، در اندیشههای دینی و هستیشناختی خود میگردند. در چنین شرایطی، نگاه جنسیتی به موضوعات ادبی، چه اولویتی دارد؟ این قاعده در ادبیات غرب نیز پابرجاست بهطوری که بهعنوان مثال، هیچگاه با مؤلفههای ادبیات مدرن، بهسراغ اثری در حوزه ادبیات رمانتیک نمیروند. با ادامه سیر فکری و فرهنگی ادبیات فارسی و ظهور مفاهیم جدید اجتماعی، مسائل زنان، در عصر مشروطه است که در ادبیات تجلی مییابد. میرزاده عشقی، از شاعران سرآمد مشروطه، در مورد جایگاه زنان میگوید: شرم چه؟ مرد یکی بنده و زن یک بنده / زن چه کردهست که از مرد شود شرمنده آنچه عنوان شد، به هیچوجه، چنین داعیهای ندارد که سراسر ادبیات، تکریم و تقدیر نقش زن است، بلکه کوششی است برای بیان این نکته که سیر کلی ادبیات فارسی در برهههای مختلف تاریخی، در ستیز یا جانبداری از زن یا مرد نیست؛ بلکه مرد و زن، درست مانند جریان طبیعی زندگی، به تناوب و تعدد، در نقشهای سیاه، سفید و خاکستری آن مطرح میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.