مهندسی تقاضا نیمه تاریک اقتصاد ایران
محمدرضا رضاییهزاوه . پژوهشگر
اقتصاد با مطالعه رفتار عرضه و تقاضا تبدیل به علم کلاسیک شد. در کشور ما اقتصاد یعنی علم عرضه و تقاضا در خلال 70 سال گذشته چه کارکردی داشته است؟ شاید عجیب به نظر برسد، ولی واقعیت این است که ما همیشه از علم اقتصاد فقط طرف عرضه را یاد گرفتهایم. همیشه برای پوشش و جوابگویی تقاضا به فکر فربهکردن و ظرفیتسازی عرضه افتادهایم. سرمایهگذاری برای عرضه بیشتر و بیشتر. همیشه هم غالبا از تقاضا عقب بودهایم. آیا تا به حال به یاد دارید که در یک برنامهریزی اقتصادی، از میوه تا مسکن و خودرو و فولاد و اشتغال و بیکاری و کمبود آب و ترافیک و نقدینگی و... را با وجه دیگری از اقتصاد یعنی مهندسی تقاضا، برنامهریزی اقتصادی کرده باشیم؟ هیچگاه چنین نبود. سد ساختیم تا عرضه آب را بیشتر کنیم. اگر زمان را به 24 سال پیش برگردانیم و تجربیات این 24 سال را هم با خود برگردانیم، چه تصمیمی میگیریم؟ آیا باز هم بهصورت افراطی سد و بند و تونل انحرافی میسازیم و زمین را برای عرضه آب، سوراخ سوراخ میکنیم؟ در آن موقع ضایعات بخش کشاورزی بهعنوان تقاضاکننده 90 درصد آب کشور، بین 30 تا 40 درصد بود. اکنون هم همانگونه است. آن موقع در آذرماه مسئولان قول تأمین میوه شب عید را میدادند الان هم. آن موقع 95 درصد جریان آب بدون زهکشی و کانال انجام میشد اکنون تنها به 85 درصد کاهش پیدا کرده است. آن موقع ما همین سبک تغذیه را داشتیم که اکنون داریم. چیرگی تفکر عرضه بیشتر، باعث اضمحلال ذخایر آبی کشور شد. جمعیت ما سه برابر شد و عرضهگرایان جهادی، دانشگاهها را هم سه برابر کردند. با اینکه 10 سال است که فهمیدهایم که گسترش دانشگاهها چه بدبختیهای برای کشور داشته است ولی شیرینی پوپولیستی عرضه، ما را مفتخر میکند که بگوییم ظرفیت کلاس از دانشجو بیشتر است. بدترین و مخربترین چیرگی تفکر عرضه در پول اتفاق افتاد. دلار فروختیم و اسکناس چاپ کردیم. هرچند این امر برای حفظ ارزش پول بود ولی مثل موارد پیشگفته باعث اضمحلال پول شد. در سال 1370 نرخ برابری دلار 420 ریال بود. اگر اکنون به 24 سال پیش برگردیم، اسکناسهای سبزمان را چنین بیارزش میکنیم؟ آنموقع اگر اعانه ملی هم کرده بودیم و از مردم علاوهبر مالیات بهجای خمس مال، نصف مال میگرفتیم، زیر بار چنین هتکحرمتی به پول ملیمان نمیرفتیم. بورس برای تقاضای سرمایهگذاری عرضه شد. سهام دولتیها به خزانه واریز و خصوصیها هم همه بانکدار و بیمهگر و صراف شدند. ارزش داراییهای شرکتها به نرخ زمان عرضه اولیه نشاندهنده این است که بورس ایران محلی برای سپردهگذاری است تا سرمایهگذاری. توجه ساختاری و سیستمی و حیثیتی به عرضه، تمامیت فرایند آسیبشناسی و تصمیمگیریهای اقتصادی و اجتماعی و محیطزیست و فضای کسبوکار ما را تحتالشعاع قرار داده است. امکانات و سرمایهگذاریها و نیروی انسانی و خلاقیت و تفکر همه ایران فدای فربگی عرضه و ایجاد ظرفیتهای جدید شد و بر دیوارهای شهر هم مینویسیم ما میتوانیم (عرضه کنیم). برای همین اغلب سیاستها و اهداف به ضدخود تبدیل میشوند. عرضه و تقاضا دو روی سکه اقتصاد هستند، ولی ما همیشه و همیشه یک روی آن را بلد بودیم بخوانیم. گناه بزرگی است اگر کمسوادیمان را به سیاهبودن سکه طلای نفت ربط دهیم. ما به جز پارهای موارد هیچوقت تقاضا را مهندسی و متفرق نکردیم تا امکانات محدودمان را بهدرستی تخصیص دهیم. تخصیص منابع در اقتصاد یعنی روشهای پوشش تقاضا، ولی همیشه برداشت کردهایم و میکنیم که معنی آن تخصیص منابع برای تکثر بیشتر عرضه است. دهها نهاد و سازمان و بنیاد مثل دفاتر ارتباط صنعت و دانشگاه و جهاد دانشگاهی و سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی و بنیاد نخبگان و معاونت علمی و فناوری و غیره برای حمایت از کارآفرینان، مبتکران، مخترعان نخبگان درست کردیم. هزاران میلیارد تومان بودجه تخصیص دادیم، ولی از آنها خواهان عرضه بیشتر و درونزاکردن تکنولوژیها و خودکفایی و صرفهجویی ارزی و جایگزینی واردات شدیم. ولی میدانید آنها برای خود، شأن دیگری قائل هستند و با اصل صورت مسئله مشکل دارند؟ نخبگان و کارآفرینها و مبتکران، از این سوءتفاهم بزرگ سرگشتهاند و دیگر بهعنوان سرمایه ملی به حساب نمیآیند. باید فرهنگ غیراقتصادی بچهپولداری رخت بر بندد و با یادمانسازی تحریمها با ایجاد سیستم و سازمان و ساختارهای جامعهمحور، بتوانیم به عقلانیت مهندسی تقاضا در همه سطوح برسیم تا زردی سکه طلای سیاه نفت خیرهکننده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.