|

نگاهی به کتاب «گزاره‌هایی در ادبیات معاصر ایران )شعر(»

شعر ایران و معضل ایست زبانی

جواد لگزیان

علی تسلیمی در کتاب «گزاره‌هایی در ادبیات معاصر ایران (شعر)» نگاهی دارد به شعر ایران. این کتاب برمبنای بررسی و تحلیل فرم و زبان و محتوا پایه‌گذاری شده است. این روش برپایه فراروی از اندیشه‌های پیشامدرن و گرایش به شکل و فرم در تقابل با مضمون‌گرایی‌های سنتی استوار است. ساختار گزارش‌های این کتاب نیز پیرامون همین شکل‌گرایی و ساختارنگری (رابطه دوسری شکل و محتوا) و در یک سخن زیبایی‌شناسی می‌چرخد. در فصل نخست با عنوان شعر رمانتیسم ایران، می‌خوانیم که «در شعر رمانتیسم ابتدا با زمینه‌های سنتی و تغزلی مواجه‌ایم. سپس با قالب نیمایی. اما شعر رمانتیک همچنان محتواگرا و نیمه‌سنتی است نه فرم‌گرا... هنوز بسیاری از شاعران به گونه‌های مختلفِ رمانتیسم ساده فردی، اجتماعی و غیره شعر می‌گویند. شعرهای حمید مصدق، هوشنگ ابتهاج و فریدون مشیری از این دسته‌اند. تسلیمی در این فصل بر آن است که ادبیات ایران، در کل، دارای مایه‌های کمابیش رمانتیک است، اما شاعر و هنرمند است که با تغییر زبان و فرم، اثر خود را از ساده‌انگاری رمانتیسم ایرانی خارج می‌کند». شعر اجتماعی ایران عنوان دومین فصل کتاب است که در آن آمده است: «شعر اجتماعی به دو بخش رئالیستی و سمبولیستی تقسیم شده است. شعر اجتماعی شامل شعرها و شعارهای ایدئولوژیک و نیمه‌هنری و غیرهنری شاعران حزبی، چریکی است، از دهه بیست تا پایان دهه شصت. زبان و ساخت شعرهای سمبولیسم اجتماعی ایران، بنا بر تاثیر آگاهانه و ناخودآگاه از اسطوره‌ها، دارای استعاره‌های روشن و تقابل‌های دوگانه است. همین امر، سمبولیسم ایرانی را مستقیما به سمبولیسم اجتماعی بدل می‌کند و آن را به‌رغم سمبولیسم اروپایی -که به‌منزله مدرنیت است- از مدرنیسم بی‌بهره می‌کند. نیما از شعر سمبولیسم معمول ایرانی عبور کرد، اما اخوان هیچ‌گاه شعری مدرن ارائه نکرد. نزدیک‌ترین شعر او به مدرنیسم، «آن‌گاه پس از تندر» است». «مدرنیست‌های متعارف» در سومین فصل مورد بررسی قرار می‌گیرند. شعر مدرن دارای سمبول‌های مبهم است و به‌نوعی در میان فرم و محتوای آن عینیت دیده می‌شود. شاعر، تجربه زبانی دارد. با همین رویکرد، زبان و ساختار اشعاری چند از شاعران بزرگ معاصر چون نیما، شاملو، فروغ و سهراب بررسی می‌شوند. به نظر تسلیمی، شاملو هیچ‌گاه به ساختار واحد و شخصی در شعر دست نیافت و شاید حق با اوست! چراکه آدم‌ها و خوانندگان مختلف لحظه‌های متفاوت را جست‌وجو می‌کنند و شاملو لحظاتی منقلب‌تر از دیگران داشت، آثارش یکنواخت نبود، اما دیگران به‌ویژه سپهری، از آن زمان که به شعر مدرن دست یافتند، چه از مدرنیسم و چه از ساختار و زبان تجربی- اسطوره‌ای خود، عقب‌نشینی نکردند. درفصل چهارم درباره «مدرنیسم و مدرنیست‌های رادیکال (شالوده‌شکن و پست‌مدرن)» می‌خوانیم: «مدرنیست‌های رادیکال با شعرهای نوشتاری و صوتی- شنیداری و کنکریت پا را از مدرنیسم فراتر گذاشتند. آن‌گاه موج نو، بنا بر دهن‌کجی به شعر مدرن متعارف ایجاد شد و بر ابهام‌ها و پیچیدگی‌های شعر چنان افزود که مخاطبی چندان نداشت. شعر حجم یکی از صناعت‌های موج نو، یعنی پرش‌ها و یادایادهای شخصی را برجسته کرد. شعر تجسمی هم معضل موج نو را نگشود. شعر ناب در این میانه آسان‌فهم‌تر بود. مهم‌ترین مشخصه پسامدرن شالوده‌شکنی است. چیزی که می‌توان به‌تدریج و تجربه به آن رسید. شعر براهنی به‌نوعی همان مدرنیسم رادیکال، یا شعر مدرنیست‌های رادیکال به‌نوعی پست‌مدرنیسم است، چراکه آنان نیز در شالوده‌شکنی دستور زبان و نگرش به‌کل متن به‌منزله جمله‌ای دستوری، دست‌کمی از براهنی نداشتند. موج سوم اما حرکتی سنجیده‌تر داشت. ایجاز، تصویرها و لحظه‌های هایکویی از مشخصه‌های آن است، منتها ایجازی که جواد مجابی و شمس‌لنگرودی به آن قایلند، شعرهای بلند را نیز دربر می‌گیرد». در پنجمین فصل کتاب با عنوان «شعرهای اخیر» نمونه شعرهای دهه‌های اخیر ارائه می‌شود تا خواننده، کلیتی از شعرهای این دوران را به دست آورد و با تحلیل مختصر و شگردهای آنها روبه‌رو شود: شعرهای گفتاری، لحظه‌ای، چندلحظه‌ای، تصویری- سینمایی، چندصدایی، روایی- گفت‌وگویی، شعر حرکت و شگردهای فرعی دیگر. در نگاهی کلی به ادبیات معاصر، تسلیمی بر آن است که سنت‌گرایان از حمایت بیشترِ عوام برخوردارند. و این، نشانه آن است که زبان و لایه معنایی آن در ایران تحول چندانی نیافته است. مخاطبان ایرانی از شعرهای سنتی و نیمه‌سنتی، بیشتر لذت می‌برند، که این نشان ایستِ زبانی جامعه ایرانی است. ایرانی به‌واسطه بافت اجتماعی‌اش، کمتر می‌تواند از این دیوار که حول ایرانشهرش را گرفته، بگذرد و با دنیاهای دیگر ارتباط برقرار کند. مقابله کهنه سنت و مدرنیت نه‌تنها در اجتماع، بلکه در قشرهای تحصیل‌کرده ادامه دارد. در سرفصلی از کتاب به نام «قرائتی از چند شعر نیما یوشیج (1338- 1274)» می‌خوانیم: «نیما با اینکه از واژگان سنتی، کهن‌شیوه، بومی و امروزی استفاده می‌کند، زبانی ساده دارد که گاهی در بافتی پیچیده قرار می‌گیرد. شیوه‌های بیانی‌اش نشان می‌دهند که یکسر از سنت نبریده ولی گام‌های مؤثری در ایجاد تازگی بیان برداشته است. از سوی دیگر، نباید انگشت بر کهنگی زبانش گذارده شود. باید دید که واژگانش در متن، آن هم در زمان خود، چه ترکیبی ارائه می‌کند. شعر «تو را من چشم در راهم» با زبان و نحو سنتی آغاز می‌شود. چراکه بیان و لحن حاکم بر شعر، چنین واژگان و زبانی را طلب می‌کند. در آغاز بند دوم، هرچند با تشبیه (شیوه سنتی)، ولی تشبیهی تازه و بیگانه، تصویری شگفت از «دره‌ها» ارائه می‌دهد، دره‌هایی که راوی از دور، مشرف بر آنهاست و در سیاهی شب، پیچ‌وخم‌های سیاه‌ترِ آن به مارهایی مانند است که مرده‌اند و بی‌آزار. شاعر از این فضای اسرارآمیز، تصویرهای دیگر هم برمی‌دارد. پای سرو کوهی را به دست نیلوفر می‌بندد و شاخ تلاجن را سیاه‌تر رنگ می‌زند. در بند نخست، خواننده امیدوارتر است. در بند دوم، امید بیراه به نظر می‌رسد، ولی شاعر همچنان چشم در راه است (درنگ در تصویرها و تکرار در حرف). نیما به‌جای آنکه از عبارت یأس‌آور و مستقیم «بسیار به انتظارت نشستم» استفاده کند، با تصویرهای میانجی، چشم به راهی خستگی‌ناپذیر و توأم با امید را تکرار می‌کند: تو را من چشم در راهم شباهنگام /که می‌گیرند در شاخ تلاجن سایه‌ها رنگ سیاهی/ وزان دلخستگانت راست اندوهی فراهم/تو را من چشم در راهم/شباهنگام در آندم که بر جا دره‌ها چون مرده ماران خفتگانند/ در آن نوبت که بندد دست نیلوفر به پای سرو کوهی دام/گرم یادآوری یا نه، من از یادت نمی‌کاهم/ تو را من چشم در راهم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.