شکلهای زندگی: ادبیات و آینههای روبهرو
کپی برابر اصل نیست!
نادر شهریوری (صدقی)
1) بورخس اندکزمانی قبل از مرگ در بستر بیماری در ژنو، از دوست فرانسویاش مارگریت یورسنار که برای عیادت نزدش آمده بود، میخواهد به آپارتمان قدیمیشان، زمانی که نوجوان بوده و با خانوادهاش چند سالی در آنجا اقامت داشته برود و آپارتمانشان را با تمام جزئیات برایش توصیف کند. یورسنار میپذیرد و به آنجا میرود و پس از بازگشت همه چیزها را با تمام جزئیات و اشیائی که در آن خانه بود برای بورخس تعریف میکند. همهچیز مگر یک چیز را: آینه. منظور آینه قدی غولپیکر در قابی طلایی است که از قضا برای هرکسی که قدم به آن آپارتمان قدیمی میگذاشت اولین چیزی بود که به چشم میآمد. لابد یورسنار - میدانست که بورخس به این باور اسطورهای اعتقاد دارد- و به کدام باور اسطورهای اعتقاد ندارد؟- که اگر کسی خودش را در آینه ببیند مرگش نزدیک است، یعنی خویشتن راستینش به سراغش آمده تا او را به منزلگه ازلیاش بازگرداند. 2) فوئنتس در همان سالها از آینهها و نه یک آینه در خانههای پاریس سخن میگوید، آینههایی که روبهروی هم قرار گرفتهاند- و این مهم است- چون آینههایی که روبهروی هم قرار میگیرند بینهایت تصویر بهوجود میآورند، اما در وهله نخست بهنظر میرسد این آینهها فضا را گستردهتر نشان میدهند- که همینطور است- اما فوئنتس میگوید این همه ماجرا نیست و لااقل او و مارکز میدانند که اینطور نیست؛ که آینهها، آینههای موازی، جادوی دیگری با خود دارند و بازتاب صرف فیزیکی نیستند «اما جادوی واقعی- این را گابریل و من میدانیم- این است که آنچه ما بازتابش را در این آینهها میبینیم همواره زمانی دیگر است: زمان گذشته، زمان نامده و نیز اینکه، گاه این بخت با تو یار باشد که شخص، که شخصی دیگر است که به این دریاچههای سیماب- آینه- ظاهر میشود.1 سپس فوئنتس بیشتر توضیح میدهد و آن اینکه آینهها درعینحال بازتاب چیزهای ناملموسترند: روشنایی شهر. گویا فوئنتس میخواهد بگوید که روشنایی شهر خود را در آینهها میپراکند: ماجرایی دیگر از رئالیسم جادویی: واقعیت جهان بازنمایی صرف یک آینه از آنچه روبهرویش قرار گرفته نیست، بلکه واقعیت در پس آینه پنهان است، منتها در جادویی تمامنشدنی، زیرا هیچگاه تصاویر به انتها نمیرسند و بازی آنها در پس یکدیگر ادامه مییابد به شرط آنکه آینههای موازی روبهروی هم قرار گرفته باشند. فوئنتس آن جادو را چیزهای نامملوس و وهمآور تعبیر میکند که گاه از درون آینه ظاهر میشود و آدمی را با خود به دنیای دیگر، دنیای شگفتیها میبرد: «... بازتاب چیزهای ناملوسترند... روشنایی شهر، روشنایی که من بارها کوشیدهام، توصیفش کنم در شرح رویدادهای مه 68... این انتظار که هر بعدازظهر در لحظههای معجزهآمیز، باران یا مه، گرمای سوزان یا برف از هم بپراکند... تا جوهر درخشان را آشکار کند.. این است که آنچه من بازتابش را در این آینهها میبینم... همواره زمانی دیگر... شخصی که شخص دیگر است».2 3) «وقتی مصاحبهکنندهای از بورخس میپرسد کدام بورخس مخاطب است؟ جواب میدهد: خب این هم نوعی قمار است، پولتان را میدهید و بختآزمایی میکنید».3 طنز نهفته در پاسخ بورخس ممکن است فضای مصاحبه را تغییر دهد، اما این هیچ از اهمیت جادویی و شیطنتآمیز انواع بورخسها در بختآزمایی پیشرو نمیکاهد. کدام بورخس؟ بورخس در کتاب «بورخس و من» تنها از دو بورخس سخن میگوید، اما قضیه از دو بورخس فراتر میرود. ظاهرا انواع متنوعی بورخس وجود دارد. چطور؟ بورخس رفع ابهام میکند: «... چهطور بگویم؟... آینه منشأ این پنداشت بود».4 سپس میگوید: «گمان میکنم فقط یک شخصیت آفریدهام و آن کسی نیست جز خودم منتها خودم را در موقعیتهای مختلف مجسم میکنم. بااینحال، تصاویر مختلف از یک آینه ناممکن است. یک آینه فقط یک تصویر را انعکاس میدهد بنابراین نیاز به چند آینه است. آنچه نوشتهام، آنچه در خیال پروردهام در چندین آینه بازتاب مییابد در سایههای متعدد شخصی خودم».5 بدینسان رهایی از هزارتوهای بورخسی تقریبا ناممکن میشود، زیرا آینهها بینهایت تصویر منتشر میکنند. مسئله آنگاه شیطنتآمیزتر میشود که درمییابیم «تصویر با اصل برابر نیست» و اینکه در جهان آینهها هیچگاه هیچ چیز به پایان نمیرسد. با ایده «آینههای موازی» گذشته و حتی تاریخ به شکل دیگری درمیآید. مثلا در تاریخ بورخسی، اسکندر مقدونی در 33سالگی نمیمیرد- چون هیچچیز به پایان نمیرسید و آینهها سرنوشت دیگری برای او رقم زدهاند. بنابراین اسکندر در روایت بورخسی، از سپاه جدا میشود و در جنگلها و دشتها سرگردان میشود و بهعنوان یک سرباز میجنگد، زیرا او قبل از هرچیز سرباز است. بورخس تکهای از زندگی اسکندر را بعد از مرگش این طور بیان میکند: «... اسکندر روشنایی میبیند. این روشنایی از آتش چوب است. دور این آتش جنگجویانی نشستهاند با رنگ چهره زرد و چشمان مورب، بدون اینکه بدانند کیست او را میپذیرند، چون قبل از هرچیز سرباز است، در نبردها شرکت میکند. هدفهایی که از آن دفاع میکند برایش اهمیتی ندارند، آماده مرگ است، سالها میگذرد. بسیاری از چیزها را فراموش میکند تا روزی برسد که دستمزد سربازها را میدهند. در میان پولهایی که میگیرد، یک سکه است که مضطربش می کند. آن را در گودی دستش نگاه میدارد و به خود میگوید: این مدالی است که وقتی اسکندر مقدونی بودم به مناسبت پیروزی اربیل فرمان ضرب آن را داده بودم، بنابراین گذشته خود را بازمییابد و باز سرباز مزدور تاتار، چینی و... میشود.6 4) ادبیات فوئنتس همچون آینههای پاریسی است که فقط واقعیت را بازتاب نمیدهد. هیچ ادبیاتی نمیتواند تمامی واقعیت را بازتاب دهد همیشه چیزی پررنگ میشود و به چشم میآید و چیز دیگر به چشم نمیآید. بالزاک میگوید واقعیت رنج زیادی میبرد تا ادبیات از او تقلید کند. منظور بالزاک آن است که واقعیت همیشه از تخیل نویسنده جلوتر است و این نویسنده است که بنابر مقتضیات نویسندگیاش برای واقعیت حدومرز معین میکند. این حدومرزها واقعیت را معذب میکند. با بورخس و فوئنتش، مارکز و...، ادبیات آمریکای لاتین از «درخود»بودن دور میشود و حالی جادویی به خود میگیرد. این کار به کمک آینهها، آینههای روبهرو، انجام میگیرد. در این آینههای موازی همیشه راهی برای خروج از سیکل بسته وجود دارد. آینههای روبهرو بینهایت تصویر بهوجود میآورند؛ این تصویرها از هم میگریزند، این تصویرها خود واقعیتاند، درواقع این واقعیت است که از دست آدمی میگریزد، شاید دراینصورت واقعیت کمتر عذاب بکشد. در منطق بورخسی هرگاه تصویر با اصل برابر شود، یعنی یک آینه بر دیوار نصب شده است، دراینصورت جهان با آدمهایش معذباند، چون راه گریزی پیدا نمیشود- در گریختن لذتی شادمانه وجود دارد. آدمی که میگریزد گمان میکند فرصتهای زیادی پیشرو دارد- به همینعلت با اینکه مارگریت یورسنار درخواست بورخس را میپذیرد و به آپارتمان قدیمیاش میرود تا در آنجا همهچیز را با تمام جزئیات برای بورخس تعریف کند، اما هیچ از تکآینه غولپیکری که بر دیوار نصب است نمیگوید، زیرا آن آینه تنها یک تصویر انعکاس میدهد، دراینصورت کار بورخس تمام است، زیرا کپی با اصل برابر میشود که درواقع خویشتن راستینش به سراغش آمده تا او را به منزلگه ازلیاش بازگرداند. 1، 2) آئورا، فوئنتس، عبداله کوثری به نقل از پینوشت 3، 4، 5) گفتوگو با بورخس، کاوه میرعباسی ص 313، 313، 303 6) دانته، بورخس، کاوه سیدحسینی ص 1- 150
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.