روایت «یینان دیائو» از فیلم تحسینشده «زغال سیاه، یخ نازک»
همیشه به فیلم «نوآر» علاقه داشتم
«یینان دیائو»، کارگردان 45ساله اهل چین است و بهعنوان کارگردان تنها سه فیلم ساخته؛ «اونیفورم» که در جشنواره فیلم ونکوور به نمایش درآمد، «قطار شب» که در بخش نوعی نگاه جشنواره فیلم کن نمایش داشت و «زغال سیاه، یخ نازک» که در جشنواره فیلم برلین، خرس طلای بهترین فیلم را گرفت. دیائو یکی از مهمترین چهرههای سینمای معاصر چین است و در «زغال سیاه، یخ نازک» به توازنی ظریف در فیلمی با المانهای تجاری ژانر نوآر و فیلم هنری رسیده است. او در مصاحبه زیر بیشتر درباره این فیلم صحبت میکند.
گفتید در این فیلم سعی داشتید پوچی سبک زندگی چینی را نمایش دهید و برای همین، فیلم با تصویری از یک دست بریدهشده شروع میشود. ممکن است بیشتر درباره منبع الهام این فیلمنامه توضیح دهید؟ اینروزها نوشتن یک داستان کاملا داستانی و غیرواقعی تقریبا غیرممکن است. بهنظرم هر قصهگو در داستانی که مینویسد، بخشی از آنچه را در دلش و از زندگیاش پنهان کرده و همچنین از آنچه شنیده، عیان میکند. درواقع هر فرایند خلاقانهای تحتتأثیر رخدادهای واقعی دنیای امروز است، دنیایی که در آن مدام با رخدادهایش در ارتباط هستیم. حالا ببینید چه میزان اخبار پوچ و جفنگ از گوشهوکنار چین میشنویم و در مقایسه با آنها دیدن یک دست بریدهشده در ابتدای فیلم چیز خیلی خشنی نیست. در «اونیفورم»، فیلم اولتان در مقام کارگردانی هم رگههایی از فیلم نوآر دیده میشد، اما یک دهه طول کشید تا یک فیلم نوآر کامل ساختید. چرا ساختن این فیلم اینقدر طول کشید؟ هشت سال طول کشید تا این فیلمنامه را کامل کردم. و حق با شماست، من همیشه به فیلم نوآر علاقه داشتم. ایده بخش تاریک ذات بشر و ایده زنان فتانه همیشه برایم جذاب بوده. چرا ماجرای فیلم در یک شهر کوچک رخ میدهد؟ شهرها، بهویژه شهرهای آسیا خیلی دستخوش تغییر میشوند. چون شهرهای کوچک به اندازه شهرهای بزرگ با سرعت زیاد تغییر نمیکنند درواقع بیانگر نوعی تضاد هستند، مثل بناهای قدیمی که هنوز میشود آنها را در دنیایی که مدتهاست تغییر کرده، دید. برای این قصه که درباره یک پرونده قتل حلنشده است و سالهاست فراموش شده، هیچ راهی بهنظرم نمیرسید جز اینکه در شهری کوچک آن را روایت کنم. علاوهبراین، از نظر سینمایی هم شهرهای کوچک بافت بهتری برای فیلم فراهم میکنند. فیلمبرداری فیلم بسیار چشمنواز است، فیلم یک تریلر است، اما صحنههایی در فیلم است که دوربین بهجای نزدیکشدن به شخصیتها و رخدادی که در حال رویدادن است و ایجاد تنش بیشتر، همهچیز را از دور تصویر میکند. از طرفی فیلم برداشتهای بلند متعددی هم دارد... . سبک این فیلم تا حد بسیار زیادی متأثر از فیلمهایی مثل «شاهین مالت»، «مرد سوم» و «نشانی از شر» است. من طرفدار پروپاقرص تصاویر این فیلمها هستم. خیلی جاها یک سهپایه زیر پایم میگذاشتم تا نمای موردنظرم را پیدا کنم. به خودم میگفتم با اتکا به غریزهات فیلم بگیرد، اصلا مهم نیست که قرار است صحنه چه حسی داشته باشد. خیلی دوست داشتم برای هر شخصیت، نماهای ثابت داشته باشم یا از نماهایی که معرف خوبی یا بدی شخصیت هستند، استفاده نکنم. از دگرگونکردن قوانین سینمایی خوشم میآید. انگار شما در همه فیلمهایتان سعی دارید این سؤال را در ذهن بیننده شکل بدهید که آیا میشود به این شخصیت اعتماد کرد یا نه... . همه فیلمهای من درباره فقدان اعتماد هستند و درباره آدمهایی که وارد زندگی آدمی دیگر میشوند تا رازی را کشف کنند؛ برای نمونه در «زغال سیاه، یخ نازک» مثلا پلیس دارد پرونده قتلی را در یک شهر کوچک دنبال میکند. شخصیتهای فیلمهای من همیشه فکر میکنند که به حقیقت دست پیدا کردهاند اما بعد متوجه میشوند حقیقت را پیدا نکردهاند. به نظرم این کار به روایت احساسی فیلم کمک میکند. عنوان فیلم که در زبان چینی تقریبا معادل «آتشبازی در روز» است با عنوان انگلیسی فیلم «زغال سیاه، یخ نازک» کاملا فرق دارد... . هر دو عنوان بیانگر یک نوع تضاد و تناقض هستند. زغال سیاه است و یخ سفید. در اینجا یک تضاد داریم؛ از طرفی هم زغال و هم یخ بخشی از صحنه جرم هستند و این نشان میدهد هدف ما فقط پیدا کردن یک نام بامزه برای فیلم نبود. «آتشبازی در روز» هم یک تناقض را نشان میدهد؛ من این عنوان را برای این انتخاب کردم تا استعارهای باشد از نیاز مردم چین به تطهیر. فیلم شما، چهارمین فیلم به زبان ماندارین است که برنده خرس طلای برلین شده. سه فیلم دیگر در چین اصلا فروش خوبی نداشتند، اما فیلم شما فروش خوبی داشته. بهنظرتان چرا چنین اتفاقی رخ داده است؟ بهنظرم مخاطبان چین بزرگ (چین، هنگکنگ و تایوان) دارند بزرگ میشوند. درحالیکه سینماها فقط دوست دارند فیلمهای پرفروش نمایش دهند، تقاضا برای دیدن فیلمهای هنری هم دارد رشد میکند. از طرفی فکر میکنم فیلم من تجاریترین فیلم هنری هم هست یا شاید هنریترین فیلم تجاری که این سالها ساخته شده. بهتازگی در جشنواره فیلم سیدنی منتخبی از فیلمهای چین بزرگ به نمایش درآمد. بهنظرتان آیا این کار نشان میدهد علاقه به سینمای چین در غرب زیاد شده است؟ از دهه 1980 به این طرف و با حضور فیلمسازهای مطرحی مثل «ژانگ ییمو» و «ژانگ جونرائو» مخاطبان غربی با سینما و فیلمهای چینی آشنا شدند. به نظرم این مسئله از آن دوران شروع شده و حالا علاقه به سینمای چین جدیتر شده است. بهنظرتان این علاقه دوباره دلیلی دارد؟ بهطورکلی جامعه غرب به بازار علاقه زیادی دارد و حالا بازار با حضور فیلمهای چینی گستردهتر هم شده. غربیها به صنعت علاقه دارند و همچنین به فیلم. شاید این فیلم به سؤالهای بسیاری پاسخ دهد؛ آنهایی که دوست داشتند ببینند یک فیلم چینی چقدر میتواند سود کند و آنهایی که دوست داشتند ببینند فیلم من در چین چطور میفروشد. شاید این موضوعی باشد که خیلیها دوست دارند از آن سر دربیاورند و برای همین به سینمای ما علاقه پیدا کردهاند. برخی اشاره کردند که در فیلم شما رگههایی از کارهای «دیوید لینچ» و برادران «کوئن» دیده میشود. از طرفی فیلم شما از نظر زیباییشناسی هم بسیار نزدیک به هنر والای شمال چین است. به نظرتان چقدر این فیلم تحتتأثیر سینمای غرب است و چقدر تحتتأثیر هنر چین؟ من بسیاری از فیلمسازهای غربی و بسیاری از فیلمهای غربی را دوست دارم. شاید اگر تلاش کنید منبع الهام مشخصی در «زغال سیاه، یخ نازک» پیدا کنید موفق نشوید چون من خیلی زیاد فیلم دیدهام و سعی کردهام عصارهای احساسی از کارگردانها را بگیرم و در فیلم استفاده کنم. برای همین شاید نتوانید درباره این فیلم از کارگردان مشخصی حرف بزنید که روی کارم تأثیر گذاشته است. برای همین میخواهم به چیز دیگری اشاره کنم به نظرم زمانی بود که تنها 10 فیلم هنری در جشنوارهها حضور داشتند و رقابت میکردند، اما امروز تعداد این فیلمها بیشتر شده است. فیلمهای هنری بیشتری در جشنوارهها حضور دارند و جشنوارههای بیشتری روی آنها تمرکز میکنند و این فیلمها فقط آثار تجربی نیستند، فیلمهایی سنگین هستند و امروز، رویکرد هنری بسیار مهم است. به نظرم در سینما با استفاده از تخیل میتوانید مسائل جدی زندگی را به شکلی متفاوت بیان کنید. در این فیلم خیلی از نظر بصری بر صنعت تأکید میشود. چطور نماهایی از پالایشگاهها، دکلهای برق و کارخانهها به فیلم شما کمک کردند؟ چرا سراغ چنین تصاویری رفتید؟ در چین استفاده از پسزمینه صنعتی در یک فیلم خیلی سبک متداولی نیست. در بخش زیادی از فیلمهای تجاری چین ترجیح میدهند از مناظر زیبای شهری استفاده کنند؛ از چیزهایی باشکوه و زیبا در شهر و برای همین تمرکزکردن بر روستایی صنعتی یا منطقهای صنعتی در این فیلم در تضاد با این رویکرد است. فیلمسازهای معدودی هستند که از پسزمینه صنعتی استفاده میکنند؛ یکی از آنها «ونگ بینگ» است که فیلم «غرب ریلها» را ساخته که درباره زوال روستاهای صنعتی است. جیا ژانگ هم کارگردان دیگری است که در فیلمهایش از پسزمینههای صنعتی استفاده میکند. شاید این رویکرد به محلِ رشد و بزرگشدن این دو ربط داشته باشد، هر دو اینها در شهرهای کوچک بزرگ شدهاند و برای همین دوست دارند از محیطی در فیلمهایشان استفاده کنند که با آن آشنا هستند. رابطه خودتان با محیط صنعتی چطور است؟ من در جیان در شانکسی به دنیا آمدم که کارخانههای بسیاری دارد و برای همین پسزمینه صنعتی خیلی برایم جالب است و نوعی زیبایی در آن میبینم. از طرفی رابطه بین صنعت و آدمها را هم درک میکنم. رابطه بین انسانیت و صنعتگری را هم درک میکنم. همچنین آدمی با پسزمینه صنعتی میتواند تنهایی ناشی از صنعتیشدن را درک کند. بهنظرتان فیلمهای چینِ بزرگ، تلختر از فیلمهای تجاری چینی هستند؟ یا مرموزتر یا واقعیتر؟ شاید این فیلمها خیلی تلخ باشند، اما همهچیز به رویکرد فیلمساز بستگی دارد، او ممکن است رویکردی بسیار شاعرانه و زیبا هم داشته باشد. اگر چیزی تلخ باشد و شما هم رویکرد تلخی داشته باشید، پذیرشش برای انسانها سخت میشود و برای همین باید دست به کاری دیگر بزنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.