بررسی شرایط اقتصادی و سیاسی ایران در همایش «جامعه و پساتحریم»
شرط عبور از بحران
شرق، مسعود كاظمی : همایش «جامعه و پساتحریم» با حضور فعالان مدنی، با موضوع تأثیرات و تبعات توافقات و رفع تحریمها و تأثیر آن بر جامعه ایران برگزار شد. این سمینار از سوی نهادهای جامعه مدنی ایران برای یافتن راهکارهای افزایش مسئولیتپذیری اجتماعی برگزار شد. در این همایش، محمد بحرینیان (رئیس کمیسیون اقتصاد کلان اتاق ایران)، کمال اطهاری (پژوهشگر و استاد دانشگاه)، هادی خانیکی (استاد دانشگاه و پژوهشگر) و سعید لیلاز به بیان نظرات خود و ایراد سخنرانی پرداختند. رفع تحریم معجزه نمیكند بحرینیان به مطالعاتی که از سوی چندین کارشناس در حوزه اقتصاد انجام شده و تاکنون به هزارو 700 صفحه رسیده، اشاره و وضعیت اقتصادی را از نظر ساختاری دچار بحران توصیف کرد و گفت: «اگر سیاستهای فعلی در دوران پس از رفع تحریمها ادامه پیدا کند، توفیق بزرگی به دست نخواهیم آورد». کمال اطهاری در سخنان خود، به انتقاد از اقتصاد رانتی حاکم بر ایران پرداخت و تأکید کرد: «با توجه به ساختار حاکم بر اقتصاد ایران، اگر بسیاری از اصول و زیرساختارهای اقتصادی اصلاح نشود، رفع تحریمها نمیتواند در اقتصاد رانتی معجزهای بیافریند». اطهاری در ادامه گفت: «با توجه به اینکه تحزب در ایران نهادینه نشده، ما دچار فقدان جامعه مدنی و رابطه از پایین لایههای اجتماعی با نهادهای قدرت هستیم. انجمنهای مدنی باید قوانین و قراردادهای اجتماعی را تبیین و به حاکمیت ابلاغ کنند. اگر اتفاقی غیر از این رخ دهد ما همواره به سمت پسرفت حرکت خواهیم کرد». متن کامل سخنان اقتصاددانان در این همایش در آینده در صفحه اقتصادی منتشر خواهد شد. فقدان گفتوگو؛ مشكل بنیادین در ادامه، هادی خانیکی به بیان دیدگاهها و مشکلات جامعه ایران و بایدها و نبایدهای پس از تحریم پرداخت. خانیکی با اشاره به مشکلات اجتماعی جامعه ایران گفت: «ما در ایران با جامعهای مواجه هستیم که دچار اختلالات گفتوگویی است. این ناتوانی و اختلال در میزان تأثیرگذاری نهادهای مدنی مشکل ایجاد کرده و تأثیرگذاری آنها را به حداقل رسانده است. ایران راهی جز این ندارد که دولت هم به این گفتوگو تن بدهد و با مردم و نهادهای مدنی از جایگاه برابر به گفتوگو بنشیند». مشاور فرهنگی رئیس دولت اصلاحات با طرح این سؤال که چشمانداز جامعه ایران پس از لغو تحریمها چه خواهد بود، گفت: «جامعه ایران در پاسخ به این سؤال با دو رویکرد آشکار روبهرو است. با بررسی فضای مجازی و سخنان روزمره بخشی از مردم و لطیفههایی که در همین چند ماه اخیر مشاهده کردیم، درمییابیم که همین طیف از مردم، دوران پساتحریم را دارای آزادیهای بیحدومرز اقتصادی پویا همراه با رفاه میپندارند. از سویی دیگر، بخشی هم وجود دارند که هر نوع توافقی را ذلت و خواری قلمداد میکنند. این دقیقا نشاندهنده فقدان گفتوگو و حضورنیافتن نهادهای مدنی در بستر جامعه است». خانیکی با انتقاد از خوب و بد مطلقی که بر بعضی مسائل سایه افکنده، تأکید کرد: «جامعه دارای لایههای آشکار و پنهان بسیاری است که ما معمولا لایههای رویی را میبینیم و لایههای پنهان، پس از وقوع، تازه کشف میشوند. نمونه بارز این موضوع، ماجرای تراژیک مرتضی پاشایی بود که پس از آمار خیرهکننده ششمیلیونو 800 هزار آهنگ پیشواز موبایل با صدای او که توسط مردم انتخاب شده بود، تازه متوجه آن لایههای پنهان شدیم. حتی جامعهشناسان هم چنین لایههای پنهانی را پیش از آشکارسازی از سوی خود، نمیبینند». هادی خانیکی با بیان اینکه اگر میخواهیم رفع تحریمها تأثیرات مثبتی بر جامعه داشته باشد، چند نیاز در جامعه ایران احساس میشود، ادامه داد: « نیاز اول ما بالابردن نشاط اجتماعی به قصد تبدیل افراد نظارهگر به کنشگر است. درحالحاضر بخش کوچکی از جامعه در حال ابراز نظر و عملگرا هستند و باقی نظارهگرند. باید این نسبت کاملا تغییر کند. نیاز دیگر ما این است که رسانهها سقف مطالبات مردم را افزایش ندهند. زمانی که ابزار برآوردهشدن آن مطالبات موجود نباشد، باعث سرخوردگی مردم میشود. نیاز بعدی ما ضرورت شفافسازی در حوزه اقتصادی است. مردم حق دارند و باید بدانند در چه موقعیت اقتصادی از حوزه خرد تا کلان هستیم. مورد بعدی، بازگشت به حوزه عمومی است. درحالحاضر، موقعیت جامعه مدنی، مطلوب نیست. نهادها و جامعه مدنی حضور ندارند و جای آن را رسانهها و فضاهای مجازی اشغال کرده است. اکنون در شرایطی هستیم که برخی فکر میکنند با یک لایک یا کلیک در حال انجام کنش خاصی هستند. ما چارهای غیر از این نداریم که نهادهای مدنی و واقعی را تقویت کنیم. از سوی دیگر باید فضای سیاسی را ترمیم کنیم و به تقویت فرایند گفتوگوی ملی در عرصه عمومی بپردازیم. هرگز نمیتوان با حذف نخبگان، امور کشور را پیش برد. مشارکت حداکثری و تقویت آشتی ملی از راهبردهای کلیدی دوران پساتحریم است». خانیکی با پیشنهاد اینکه میتوان از الگوی مذاکرات هستهای برای سیاست داخلی بهره برد ادامه داد: «ما در سیاست خارجی، و به طور خاص در مذاکرات اتمی، با استفاده از دیپلماتهای کارکشته و خبره و دارابودن دیپلماسی مشخص و قوی، در حال پیشبرد اهداف خود هستیم، چرا نباید همین الگو را در داخل دنبال کنیم؟ زمانی که با دشمنان خارجی پای میز مذاکره مینشینیم، باید همین راهبرد را در داخل پی بگیریم». خانیکی با تأکید بر اینکه جامعه ایران اکنون با مسائلی بسیار متفاوت نسبت به گذاشته روبهرو است، گفت: «اولویت اول مشکلات ما اکنون و در دوران پسازتحریم، معضلات اجتماعی است. با توجه به حجم مسائل و مشکلات موجود، رفع تحریم شرط لازم برای رفع مشکلات است و نه شرط کافی». لزوم مبارزه ساختاری با فساد سخنران پایانی این همایش، سعید لیلاز بود که با توجه به کمبود وقت، بسیار کوتاه صحبت کرد. لیلاز با اشاره بر اینکه از مسائل تاریخی عبور کرده و درباره حال و آینده سخن صحبت خواهم کرد، گفت: «با مرور آنچه از ابتدای انقلاب و به خصوص در هشت ساله دولت گذشته به وجود آمد درمییابیم بزرگترین معضل ما، افزایش شکاف طبقاتی بین سالهای 90 تا 92 بوده است. قدرت خرید مردم و به خصوص کارگران، حدود 40 درصد در این بازه زمانی کاهش مییابد. این شکاف طبقاتی، ما را به سوی پرتگاه نمیبرد؛ اما با یک بحران عمیق اجتماعی روبهرو میشویم. در این دو سال اخیر و در دولت یازدهم، حدود 11 درصد از این کاهش قدرت خرید جبران شده، اما شاید تا سال هزارو 400 هم نتوانیم به شرایط پیش از آن بازگردیم». لیلاز با انتقاد از شرایط فساد در ایران، گفت: «فساد درحالحاضر ساختاری و سیستماتیک است و رهایی از آن با روشها و راهکارهای فعلی، غیرممکن به نظر میرسد». لیلاز معضل دیگر جامعه ایران را بحران امنیتی توصیف کرد و ادامه داد: «غیر از نوار شمالی، ایران از دیگر جهات با هجمه افراطیون و بنیادگریان روبهروست که ممکن است به داخل ایران هم کشیده شود. اینها مسائلی است که نباید و نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت. از طرفی تا زمانی که از قدرت دولت در ایران کاسته نشده و قدرت مردم و نهادهای مدنی افزایش نیابد، شاهد اتفاق چندان مثبتی نخواهیم بود». لیلاز با تأکید بر اینکه اگر تحریمها از بین بروند و درآمدهای کشور هم افزایش پیدا کند، باز هم مشکلات دیگری خواهیم داشت، ادامه داد: «در این صورت هم، فشار بر دولت بیشتر خواهد شد. از طرفی، مردم دیگر نمیخواهند در شرایط ریاضت به سر ببرند و سهم خود را از سختیهای گذشته خواستار میشوند و از سویی دیگر بخشهایی که همواره به دنبال سهمخواهی بودهاند طلب سهم بیشتر و بیشتری خواهند کرد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.