|

اندوه کلیشه‌ای‌بودن در یک فکاهی سالم

احمدرضا دالوند

اندوه کلیشه‌ای‌بودن وقتی گریبان مخاطب را می‌گیرد که دیگر قادر نیست به آن رفتارهایی واکنش فعال نشان دهد که تا چندی پیش برایش شگفت‌آور و جذاب بوده‌اند و حالا کم‌کم برایش شکلی قابل‌پیش‌بینی و ملال‌آور پیدا کرده‌اند. برخی از مخاطبان به‌دفعات براساس نوعی خوشبینی و اعتماد، خود را روی مبل جابه‌جا و مشتاقانه مسیر سریال را تعقیب می‌کنند و در نوعی نگاه مثبت و عاری از شائبه نقد و داوری، می‌خواهند با سریال موردعلاقه‌شان شب خوشی را سپری کنند. اساسا فلسفه سریال تلویزیونی هم در چنین رویکردی نهفته است. برای انسان طبقه متوسط ساکن در شهرها، سریال تلویزیونی جایگزین همان شب‌چره‌ای است که نیاکان ما در دوران ماقبل تلویزیون، شب‌هایشان را با آن صفایی می‌دادند. همان متل‌ها و چیستان‌هایی که بزرگ‌ترها تعریف می‌کردند و زمزمه محبت و داستان‌های عشق‌انگیز و خیالی را قبل از خواب در فضای خانه می‌پراکندند... . در بررسی سریال «شمعدونی» اگر کمی دقیق‌تر باشیم، می‌توان ساختار آن را همچون دو کفه ترازو در نظر آورد، که در یک کفه‌اش «عنصر بهنجار» یا قراردادهای اجتماعی بسیار پذیرفته‌شده و در کفه دیگر «عنصر کژروی» یا قراردادهای پذیرفته‌نشده و مردود، دیده می‌شود. البته کارگردان سریال، توانسته میزانی از عادی‌بودن و کژروی را در فرایند کار حفظ کند. اما اگر از این دو رفتار «عادی‌بودن» و «کژروی»، آنچنان سخن بگوییم که انگار دو مقوله جداگانه‌اند، دچار وسوسه و گمراهی شده‌ایم، زیرا اگر چنین کنیم، باید به یاد داشته باشیم خط فاصل بین آنها مدام در حرکت و تغییر است؛ این نوسان به‌دفعات به‌سوی درون فامیل، به‌سوی اجتماع، به سمت «وضعیت عادی» به طرف «کژروی» در حرکت و جابه‌جایی است. کژروی در این سریال، گاه با ادای یک کلمه یا با انجام یک فعل معمولی مثل درست‌کردن ایمیل شخصی بدون اطلاع همسر یا گوش‌کردن به حرف بزرگ‌ترها به بیننده منتقل می‌شود. شاید برای اینکه سازنده سریال نه با تقلید لهجه و مسخرگی‌های رایج توانسته لحظات دلپذیری در میان مردم فراهم کند، باید خوشحال بود و چنین رویکردی را مثبت ارزیابی کرد، اما تکرار تمهیداتی از قبیل: از کی اینجا بودی؟ ... هنگامی که پشت‌سر کسی حرف می‌زنیم و طرف غافلگیرانه و برحسب اتفاق درست پشت‌سر شخص نمام و سخن‌چین ایستاده... و پاسخ: «از اولش اینجا بودم» را طبق کلیشه به روی او می‌آورد. شمار کلیشه‌های مکرر در سریال شمعدونی، هرقدر که از پخش آن می‌گذرد،‌ رو به فزونی است، با این توضیح که گویا نویسندگان متن، پس از یکی، دو هفته به ‌کلیشه‌های جدیدی متوسل می‌شوند و با این ترفند برای اندک‌زمانی این فکر را ایجاد می‌کنند، که بالاخره از دست کلیشه‌های قبلی خلاص شدیم...؛ بنابراین با پخش چند قسمت دیگر، متوجه می‌شوی که کلیشه همچنان باقی است، فقط نوعش عوض شده و صرفا تکیه‌کلام تغییر کرده است. با چنین روشی در پردازش شخصیت داستان، این گمان برای مخاطب ایجاد می‌شود که چطور قهرمان قصه ناگهان تغییر لحن و تغییر کلام و تغییر عادت می‌دهد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.