آینده مبهم تخصص در جامعه ایران
وحید شامخی .کارشناس تکنولوژی و آیندهپژوهي
شاید این پرسش کلیشهای و تکراری که علم بهتر است یا ثروت، نیاز به بازنگری و تأملی غیرکلیشهای داشته باشد. در سالهای اخیر پرسش دیگری مطرح شده که اگر کاری را دوست داری انجام دهی، اما درآمد قابل توجهی از آن حاصل نمیشود، آیا باید آن کار را ادامه داد یا خیر؟ شاید سؤال علم بهتر است یا ثروت نیز بهگونهای همین پرسش را مطرح میکند که در روزگاری که جوانان به تحصیل در رشتههایی که علاقهمند بودهاند، پرداختهاند اما شغل مرتبط با آن، درآمد چندانی به ارمغان نیاورده است، چه باید کرد؟ آیا انگیزه پایدار ما در زندگی کسب درآمد است؟ آیا فرصت یادگیری، رشد در مسئولیتهای کوچک و بزرگ و کمک به دیگران، انگیزه بهتری برای انجام یک کار نیست؟در دهه اخیر میزان قابل توجهی پول حاصل از درآمدهای نفتی وارد اقتصاد کشور شده است. شاید گوشه چشمی به آن حجم پول، هر فردی از جامعه را به فکر فروبرد که چگونه میتوان سهم بیشتری از آن را بهخود اختصاص داد. ورود بهترین و لوکسترین کالاها و خدمات دنیا به کشور برای هر فردی از جامعه وسوسهانگیز است و این انگیزهای برای جوانان است که با بالابردن سهم درآمدی خود، کیفیت زندگی خود و خانواده خود را با بهره از آن کالاها و خدمات، بالا برند. در کشور ما، درحال حاضر درآمد زیاد از فعالیتهای واسطهای و غیرتخصصی حاصل میشود. این بدان معنی است که درآمد تخصص- محور کاهش یافته و بسیاری از افراد برای داشتن شغل با درآمد بالاتر، تحصیلات و تخصص خود را رها کرده و به فعالیتهایی میپردازند که نیاز به تخصص و آموزش کمتری دارد و حتی در مواردی بیاخلاقی و منافع فردی، شالوده موفقیت در آن فعالیتهاست. در جامعه امروز فارغ از تخصص و تحصیل، میزان ثروت و درآمد، شاخص ارزشگذاری فردی شده است. در چنین فضایی صرف زمان برای فعالیتهای تخصصی دیربازده (که طبیعت فعالیتهای تخصصی است)، اتلاف وقت و سرمایه محسوب میشود. حتی بسیاری از بنگاههای تخصص-محور که به محصولی دست یافتهاند، در رقابت با اجناسی که در میان واسطهگران و واردکنندگان دستبهدست میشود، تاب تحمل نداشته و رفتهرفته انگیزه و توان فعالیت خود را از دست میدهند.افزایش تعداد مقالات و مدارک تحصیلی نمیتواند نمایانگر فعالیت اقتصادی تخصص-محور در یک جامعه باشد. نوآوری حلقه مفقوده پژوهشهای امروز ماست. تعداد بسیار اندکی از مقالات و فعالیتهای پژوهشی در کشور کاربرد داشته و در اغلب موارد، ممکن است اثر مثبتی در پیشبرد تحقیقات کشورهای توسعهیافته داشته باشد. روند توسعه با کاهش روند تخصص در تناقض است. آیا الگوی موفقی از توسعه در هر کجای دنیا سراغ دارید که فارغ از رشد تخصص و فعالیتهای تخصصی باشد؟ آیا میتوان تصویر روشنی از افق 15 تا 20 سال آینده ایران داشت که تجارت، تنها تخصص افراد جامعه باشد؟ براساس شاخصهای توسعه بانک جهانی، میزان سرانه تولید ناخالص ملی، توزیع درآمد، آموزش، دسترسی به بهداشت و درمان، بازنشستگی و امنیت اجتماعی و حملونقل مدرن، نمایانگر میزان توسعهیافتگی یک کشور است که بهنظر میرسد این روند (افزایش درآمد و فعالیتهای اقتصادی غیرتخصصی) با تکتک این موارد در تناقض است و همانگونه که جان گالزورثی میگوید، اگر امروز به آیندهمان فکر نمیکنیم، آیندهای نخواهیم داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.