جای خالی بزرگان
مرگ هر روز در میزند
آزاده شمس
بیشتر از یک ماه است که محمدعلی سپانلو، «شاعر تهران»، دنیای فانی را ترک کرده است، مرگ پایان راه همه ماست، اما مرگ هنرمندان گویی ما را از موهبتی بزرگ محروم میکند؛ مرگ هنرمندانی چون سپانلو که انگار حلقه اتصال ما با گذشته هستند و نمایندهای برای هنر این مرزوبوم، فقدان بیشتری را هم بهدنبال دارد. سپانلو، نهتنها شاعری درجهیک محسوب میشد، بلکه مترجم و منتقدی نکتهبین هم بود و همچنین بخشی از ماندگارترین آثار کلاسیک فارسی را هم تصحیح کرده بود. سپانلو همچنین نماینده جریان روشنفکری هم بود و در خارج از کشور هم بهعنوان نماینده شعر مدرن ایرانی شناخته میشد. با رفتن او، جز غم ازدسترفتنش این سؤال هم باقی میماند که واقعا چه کسی میتواند جایگزین سپانلو شود؛ جایگزین سپانلویی که حافظه قصه، شعر، تاریخ و ادبیات بود. این سؤال نهتنها بعد از کوچ سپانلو، که اینروزها بعد از رفتن هر هنرمند بزرگی در ذهن شکل میگیرد. در سالهای اخیر ما درحال ازدستدادن طیفی از هنرمندان هستیم که در اوج هنر این کشور ایستادهاند و انگار بین آنها و نسلهای بعدی در حوزههای مختلف یک فاصله بزرگ قرار دارد. نسلی که میرود، نسل کوششها و سعیهاست، نسل خاطرهها و خلاقیتها. نسلی که انگار قرار نیست، جایش پر شود. جای محمدابراهیم باستانیپاریزی، سیمین بهبهانی، محمد نوری، حمید سمندریان، احسان نراقی، جلیل شهناز، سعدی افشار، بهمن فرزانه، محمد استادمحمد و دیگرانی را که از دست دادهایم، چه کسی پر میکند؟ --------------------------------------------------------------- گفتوگو با محمد صنعتی گاهی هنرمند با مرگ زنده میشود محمد صنعتی را بهعنوان کسی میشناسیم که در زمینه مرگ و تأثیراتش مطالعات زیادی انجام داده است. این روزها که با مرگ هنرمندان نسل پیشین روبهرو هستیم، به سراغ او رفتهایم. کمتر هفتهای بیمرگ بزرگی میگذرد. آیا نسلی که رفتهاند برای خود جانشینانی به جا گذاشتهاند؟
آقای صنعتی مرگ همیشه با فقدان همراه است، اما گویا مرگ هنرمندان چیز بیشتری را از جامعه دریغ میکند. هنرمندان شخصیتهای خاصی دارند و بنابر هنر خود، نوع متفاوتی از ارتباط را با جامعه تجربه میکنند. اگر هنرپیشه یا خواننده را با یک شاعر مقایسه کنیم، مسلما این ارتباط متفاوت است و از همینرو اگر خواننده و بازیگر فوت شود، با مرگ یک شاعر متفاوت است. ممکن است آثار نویسنده و شاعر برای عموم مردم قابلدرک نباشد و بنابراین این آثار مخاطبان خاصی دارند. به همین دلیل است که میبینیم با مرگ دوست عزیز -محمدعلی سپانلو- با اینکه شاعری با فعالیتهای روشنفکرانه بود و با مطبوعات و حتی نسل جوان و مردم ارتباط داشت، مراسم تشییع پیکرش با مراسم تشییع پیکر مرتضی پاشایی قابلمقایسه نیست. هر دو بهعنوان هنرمند در جامعه شناخته میشدند، اما سطوح آنها متفاوت بود. مردم با یکی ارتباط زیادی برقرار میکنند و با دیگری کمتر. بعد از فوت پاشایی برای بدرقه او صدها هزار نفر به خیابان آمدند و برای سپانلو تعدادی معدود. گو اینکه تأثیری که سپانلو بر جامعه خواهد داشت، تأثیر ماندگار و عمیقی است. اما باید توجه کرد که جامعه با مرگ هنرمند چیزی را از دست میدهد، اما گاه هنرمند گویی با مرگش دوباره زنده میشود. برخی جوامع داشتههای خود را تا زمانی که آنها را دارند، قدر نمیدانند و تازه با ازدستدادنهاست که قدر چیزها را میدانند. در روابط فردی هم گاه به همین صورت است، وقتی دو نفر در کنار هم هستند، قدر یکدیگر را نمیدانند، اما وقتی از هم جدا میشوند تازه میدانند که دیگری چه ارزشی برای آنها داشته است. این شرایط در فقدان هنرمندان هم پیش میآید. به نظر میرسد مرگ هنرمندان واقعی کمتر موردتوجه مردم قرار میگیرد. باید به این موضوع هم توجه داشت؛ هنرمندان واقعی که میتوانند آثار ماندگار به وجود بیاورند، غالبا در زمان حیات مهجوراند و دستکم جامعه به آنها توجه چندانی ندارد، اما با مرگ دوباره مطرح میشوند. البته جوامع هم در توجه به هنر و هنرمندان با هم فرق دارند، برخی بیشتر هنرپرواند و برخی کمتر. در حال حاضر در جامعه ما، بین هنرمندان اصیل و واقعی که آثار ماندگار خلق میکنند با سلبریتیها و هنرمندانی که در فضای سرگرمی فعالیت میکنند تفاوتی نیست و حتی به نظر میرسد مردم بیشتر به دنبال سرگرمی هستند. اما آنچه فرهنگ یک جامعه را ماندگار میکند، اثری است که هنرمندان اصیل ایجاد میکنند، سرگرمیهای فصلی میروند و جای آنها را چیز دیگری میگیرد. صادق هدایت، فروغ فرخزاد، صادق چوبک، احمد شاملو و مهدی اخوان ماندگاراند. اما چقدر مردم در زمان حیاتشان آنها را میشناختند. من فکر میکنم خیلیکم. فکر میکنید نسل جدید میتواند جایگزین نسلی که ما در حال ازدستدادنش هستیم، بشود؟ فاصله نسلی همیشه هست، اما الان شرایط به گونه خاصی است، ما هنرمندانی را ازدست میدهیم که تولد آنها بین دهه 1300 تا 1320 بوده، یعنی هنرمندان دهه 40. هنرمندانی که فضای هنری ایران را متحول کردند. درست است که شعر نو را نیما از سال 1300 شروع میکند، اما شعر نو از دهه 40 با حضور شاعرانی چون شاملو، فروغ، اخوان و دیگران شکوفا میشود. یا در زمینه موسیقی هم به همین ترتیب است؛ درست است که موسیقی سمفونیک و آثار ارزنده موسیقیایی از آغاز رادیو ساخته شدند، اما فعالیتهای بیشتر و متحولشدن موسیقی، در دهه 40 و با بهعرصهآمدن موسیقیدانهای برجسته رخ میدهد. در همین دهه 40 است که نویسندگان و شاعران برجستهای هم به میدان آمدند، کسانی را که اکنون از دست میدهیم، همان هنرمندان دهه 40 هستند. این دهه را میتوان با دهه 60 و 70 اروپا مقایسه کرد. در دهه 60 و 70 اروپا غولهای سینمایی بودند که الان نیستند. نمیدانم چه اتفاقی افتاده، مسئله پیچیدهای است و عوامل بسیاری در آن مؤثر است. شاید آمدن اینترنت مؤثر است و شاید توجه مردم به سرگرمیهاست که سبب میشود کمتر کتاب بخوانند و بیشتر وبگردی کنند و بیشتر از دیالوگهای کوتاه و جوک لذت ببرند. زمانه ما با دهه 40 متفاوت است و شاید نیاز به گذشت یک دوره زمانی داریم تا هنرمندان متناسب با این دوره ظهور کنند و احتمالا به همین دلیل است که با ازدسترفتن هر چهره هنری احساس میکنیم گسل میان هنرمندان قدیمی با هنرمندان جدید بیشتر میشود. --------------------------------------------------------------- گفتوگو با عبدالله کوثری درباره نسلی که دیگر تکرار نمیشود نسل بیمثال عبدالله کوثری بعد از مراسم خاکسپاری شاعر تهران، از نسل خودش دفاع میکرد؛ در برابر کسانی از نسل جدید که اینروزها به بیهنری محکوم میشوند. البته کوثری نسل خودش را هم کاملا مبرا نمیداند.
آقای کوثری، با رفتن بزرگانی نظیر سپانلو، ما در حال ازدستدادن نسلی هستیم که گویا فاصله زیادی با نسلهای بعد از خودش دارد، دلیل این فاصله را در چه میبینید؟ فکر میکنم نسل شما باید فکری به حال خودش بکند، باید ببیند واقعا جایگزینی برای سپانلو و امثال او دارد یا نه، یا دلش را به کسانی خوش کرده که تئوریسین شعرند و شعر شاملو و اخوان را به تحکم و آرکائیسم متهم کردند؟ اینکه با رفتن سپانلو ما دچار یک فقدان بزرگ میشویم، بخشی به کاهش ذوق ملی و کاهلی نسل جدید برمیگردد. به نظر شما نسل دهه 40 چقدر به شاگردپروری توجه داشتند و آیا بخشی از این شرایط پیشآمده به آنها بازمیگردد؟ همنسلان من هم کاملا بیتقصیر نیستند. این درست است که همنسلان من شاگردپروری نکردند و همچنین عدهای از آنها بدآموزی هم کردند و به هر دلیلی که شاید ناآشنابودن آنها با شعر بود یا اینکه آنها زبان فارسی را در حد روزمره میشناختند، شعر را نازل کردند. در مطبوعات مسئول صفحه شدند و شعری را تخطئه کردند که از دهه 30 تا 60 رشد کرده بود؛ اگر شاملو وزن را گرفت، شعری آورد که وزن را درون خودش داشت. اخوان زبانی را آورد که برابر زبان نیما قدرت داشت، نمیگویم دید نیما را داشت. اما زبانش چیزی از او کم نداشت، اما از دهه 60، گروهی از نسل ما شروع کردند به محکومکردن زبان اخوان و گفتند این زبان خراسانی قدیم است یا گفتند زبان شاملو، زبان تحکم است و نتیجه این شد که وزن بیکران نیمایی که میتوانست به ما بینهایت قدرت وزنی بدهد، کنار گذاشته شد و زبان شاملو هم کنار رفت و گفتند شعر، هیچکدام را نمیخواهد. شرایطی که توصیف کردید در شعر امروز چه اثری داشت؟ الان هرچه دوست دارند مینویسند و مدعی هستند که این «شعر» است، شعر که علم دقیقه نیست که بگوییم شعر آن است که در مجاورت کاغذ تورنسل آبی شود، اما وقتی اینها در من خواننده 50 ساله شعر تأثیری ندارد، نمیتوان آنها را شعر نامید. در همه آنچه که پیش آمده، تنبلی ملی هم بیتأثیر نیست، گفتند همین شعر است و بدون خواندن کلاسیکها چون اخوان و فروغ و شاملو شعر گفتند و شعر ما بدل شد به یکسری خطوط منقطع که برای تشخیص اینکه چرا این شعر است و آن نثر معیار وجود ندارد. همین شده که ما با یک فاصله بزرگ بین نسل قبلی و نسل جدید مواجهیم. راه خطایی جلو ما گذاشتند و ما هم آن را ادامه دادیم. عدهای هم که از آنسو افتادهاند و دارند غزل سبک هندی میگویند. --------------------------------------------------------------- جواد مجابی: دولتها هنرمندان را تحمل کنند در جامعه ما سیاست فرهنگی همواره زمینهساز عزلت هنرمندان و عدم ارتباط آنها با جامعه بوده است. آنچه ما در فضای فرهنگی کشور شاهد آن هستیم، لغو کنسرتها، منتشرنشدن کتابها، بازنگری چندباره فیلمها، تئاترها و نمایشگاههای نقاشی است. این سیاست فرهنگی نیازمند اصلاح جدی است. دولتها باید در مقابل هنرمندان سعه صدر داشته باشند و آنها را تحمل کنند. باید اجازه دهند که جوانان یک نسل، هنرمندان خودشان را بشناسند و بپذیرند. واقعیت این است که برای پایاندادن به انزوای هنرمندان و پذیرش هنر در جامعه، باید سیاست فرهنگی کشور تغییر کند. دولتها بهعنوان پدر یک ملت و بهعنوان نماینده ملت باید آزاداندیش باشند و اشتباهات جوانان را تحمل کنند. من البته نگران نسل جوان نیستم، در نسل جوان آدمهای بااستعداد زیادی میبینیم درحالیکه آدمهای بیاستعداد هم همیشه هستند، اما مسئله اصلی این است که آدمهای بااستعداد بتوانند کارهای خود را عرضه کنند و تداوم فرهنگی در عرصه عمومی کشور حفظ شود. این تداوم فرهنگی تنها در یک فضای فعال فرهنگی شکل میگیرد. ما از متهمکردن پیر و جوان سود نمیبریم و کسی هم ارزیابی دقیقی ندارد که جوانان چه در چنته دارند و چه ندارند. اما میتوانیم به گذشته نگاه کنیم و عبرت بگیریم. در دهه 40 هنرمندان مهمی پا به عرصه نهادند، اما مهمتر از آدمها، چیزی که سبب میشود از آن دوره به خوبی یاد کنیم، وجود تقاضا برای هنر است. اگر عرضه هنری وجود داشته باشد، اما عُرضه نباشد، شرایط تغییری نمیکند. در آنموقع کتابها در اولین چاپ، 10 هزار نسخه منتشر میشدند و به 30 هزار نسخه هم میرسیدند. در آن دوره زمینه شکوفایی هنری فراهم میشود؛ تئاتر اجتماعی درخشانی در دهه 40 خودش را نشان میدهد؛ تئاتری که نمایندگانش اکبر رادی، غلامحسین ساعدی و بهرام بیضایی بودند. در دیگر زمینههای هنری هم شرایط به همین صورت بود. تقاضا برای هنر، از رفاه، وجود اوقات فراغت و آزادی برای انتخاب میآید، مخاطب باید برای انتخابش آزادی داشته باشد. همچنین جامعه نباید با آثار مبتذل مغزشویی شده باشد. این تجربه در همه جهان وجود دارد و من معتقدم باید به اقتصاد هنر اندیشید. در زمینه نقاشی در سالهای اخیر یک تحولی ایجاد شده و گالریدارها، مجموعهداران و حراجیها به خریدهشدن آثار نقاشی کمک کردهاند، حتی در بین مؤسسات دولتی هم برای خرید نقاشی تقاضا وجود دارد، اما این تقاضا برای ادبیات و کتاب نیست و همین سبب شده تا تیراژهای میلیونی کتابهای نویسندگانی چون سیمین دانشور و صادق هدایت به انتشار کتابهایی با 250 نسخه برسد. اگرچه در همین شرایط هم برخی کتابها اقبال مییابند. کتاب «بیشعوری» خاویر کلمنته، 27 هزار نسخه فروش داشته است و اگر شرایط کمی تغییر کند، زمینه برای ایجاد تقاضا در جامعه فراهم خواهد شد. --------------------------------------------------------------- هنرمند جامعه را گامی به جلو میبرد امانالله قراییمقدم. جامعهشناس
ما اینروزها درحال ازدستدادن هنرمندانی هستیم که دیگر جای آنها پر نمیشود؛ مگر کسی جای جلیل شهناز و زرینکوب را پر میکند؟ متأسفانه ما با علم به این موضوع، قدر داشتههایمان را هم نمیدانیم. کسی چون محمدرضا شجریان در این کشور قدر دانسته نمیشود. اما کافی است تا یکی از آنها از دست بروند تا ناله سر بدهیم که رفتند و رفتند. جامعه ما اصولا جامعه مردهپرستی است، تا بزرگان ما زنده هستند به آنها توجهی نمیکنیم، اما چون از دنیا میروند و بیخطر میشوند، به یاد آنها میافتیم. متأسفانه بهدلیل برخی تنگنظریها، ارتباط طیفی از هنرمندان ما با جامعه چندان برقرار نمیشود و این یک فاجعه است که در کشور ما بزرگانی زندگی میکنند و ما نمیتوانیم از آنها بهره ببریم. گاه هنرمندانی هستند که عمرشان در فشاری که به آنها وارد میشود، میگذرد، نقاشان، هنرمندان مجسمهسازان، خطاطان و شاعران بسیاری چنین شرایطی را تجربه کردهاند. اینها مشکلاتی است که گریبانگیر هنرمندان ماست، درحالیکه هنرمندان از نظر جامعهشناسی پیشبرنده هستند و نیروی محرک جامعه محسوب میشوند و جامعه را بهسوی پیشرفت و توسعهیافتگی میبرند. از نظر جامعهشناسی، «هنر برای هنر» بیمعناست، هنرمند پیامی از آینده میآورد و جامعه را یک گام به جلو میکشاند، اما متأسفانه در جامعه ما نهتنها این پیشرفت وجود ندارد، بلکه همهچیز رو به افول است. ریشه این مسائل هم در آمادهنبودن زمینه برای هنر است. وقتی جلیل شهناز و فرهنگ شریف از این مملکت میروند، چه کسی جای آنها را پر میکند؟ خوانندگان جَز یا رپ؟ متأسفانه بین نسلی از بهترین هنرمندان این کشور با نسل بعد از آنها یک فاصله ایجاد شده است که فکر میکنم دلیل آن به برنامهریزیهای فرهنگی در کشور بازمیگردد. زمانی که در کشور ما پخش موسیقی از تلویزیون تابوست، وقتی بهترین آثار موسیقایی و سینمایی کشور از مجراهای رسمی پخش نمیشوند، وقتی شبانه مجسمهها را از میدانهای شهر میدزدند، فضا برای هرآنچه که از جنس هنر نیست، فراهم میشود. کتابخوانی زمینهساز هنر جامعه است، چه کسی به کتابها اجازه انتشار نمیدهد؟ این جامعه است که به هنر بها میدهد یا آن را منکوب میکند. هرگاه جامعه ما زمینه رشد و بالندگی هنر را فراهم کرده، هنر پیشرفت کرده است. سهراب سپهری مگر محصول کدام جامعه بود؟ ما باید با فراهمکردن زمینه برای خودنمایی انواع هنر، نسل جدید را با نگاه هنرمندانه آشنا کنیم و این فاصله را از بین ببریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.