ارزیابی تازهترین پیشرفتها در حوزه جراحی چشم
رباتهای جراح به کمک چشمپزشکان میآیند
علیرضا لاشیئی .فوقتخصص ویتره و رتین ،استاد دانشگاه علومپزشکی تهران
1- در سالهای اخیر، بهرهگیری از رباتها برای انجام اعمال جراحی چشمپزشکی پیشرفتهای عظیمی را بههمراه داشته است، تاجاییکه هماکنون در برخی کشورها، تولید رباتهایی برای جراحی آبمروارید را به شرکتهای تولیدکننده تجهیزات پزشکی سفارش میدهند. بهدلیل عملکرد ظریف این رباتها و فعالیت این ابزارهای نوین در حد میلیمتری و میکرونی، استفاده از آنها در انجام جراحیهای چشم بسیار حائز اهمیت است. برخی رباتها بهگونهای طراحی شدهاند که وقتی بیمار حرکت میکند، دستگاه بهصورت اتوماتیک روی چشم بیمار تنظیم میشود. درحالحاضر نیز در اعمال جراحی قرنیه، ربات بخشی از فعالیتهای جراح را عهدهدار میشود، اما هنوز مجوز استفاده از رباتها بر بالین بیمار در زمینه تزریقهای داخل چشمی و... را نداریم و هماکنون این پژوهشها در مرحله آزمایشگاهی است. درحالحاضر در آزمایشگاههای چشمپزشکی کشور از رباتهایی که مهندسان جوان ایرانی طراحی کردهاند، برای اندازهگیریهای داخل چشمی و تزریق و ورود دارو به چشم استفاده میشود. هماینک تزریقها به داخل ژل چشم بدون نیاز به ربات در حال انجام است و پدیده چندان پیچیدهای نیست، اما مواقعی که این تزریق باید به زیر شبکیه صورت گیرد، کار فوقالعاده دشوار و حساس است و به محاسبه دقیق نیاز دارد. از عمده وظایف رباتها در آینده، انجام محاسبات دقیق برای تزریق داروها در مناطق موردنظر جراحان چشم است، هرچند برای استفاده از رباتها هنوز در آغاز راه قرار داریم، اما پیشبینی میشود در سالهای آینده با هدف انجام هرچهدقیقتر اعمال جراحی چشم، تمام جراحیها توسط رباتها انجام شود. همچنین انجام اعمال جراحی چشم ازراهدور به کمک رباتها، افقهای گستردهای را پیشِروی رشته چشمپزشکی قرار داده است. در این روش، جراح از راه دور و با فاصله زیاد قادر به انجام اعمال جراحی به کمک ربات است. درمجموع با توجه به بحث دقت این ابزارهای نوین، امید میرود در سالهای آینده بتوانیم از رباتها بر بالین بیماران بیشتر بهره ببریم. 2- با وجود پیشرفتهای دانشمندان ایرانی در زمینه بهکارگیری سلولهای بنیادی در رشتههای مختلف پزشکی، بهرهگیری از این سلولها هنوز چندان وارد مراحل قطعی درمان نشده است. در چشمپزشکی این مسئله پیچیدهتر است زیرا چشم از لایههای مختلفی با نیازهای متفاوتی تشکیل شده است. بهعبارتی با وجود پیشرفت در استفاده از سلولهای بنیادی برای درمان بیماریهای چشم، هنوز استفاده از این روش بهعنوان یک روش درمانی جانشین، کاربردی نشده است. درحالحاضر، کاربردیترین استفاده آن در حوزه قرنیه است که از قدمت بیشتری برخوردار است و نتایج موفقیتآمیز آن در درمان نیز بیشتر مشاهده میشود. اکنون کاربردیترین استفاده از سلولهای بنیادی در حوزه چشمپزشکی، مربوطبه ترمیم زخمها و سوختگیهای قرنیه بهویژه سوختگی با اسید است. سادهترین راه بهرهگیری از سلولهای بنیادی در درمان مشکلات قرنیه، استفاده از سلولهای چشمِ دیگر خود فرد است. در مواقعی که شخص دچار سوختگی دو طرفه باشد، میتوان سلولها را از منابع دیگری به جز خود وی تهیه کرد. استفاده از سلولهای بنیادی در درمان ناهنجاریهای شبکیه بهدلیل پیچیدهبودن سیستم عصبی آن، دشوار است و هماینک پژوهش روی نمونههای حیوانی و انسانی، در حال آزمایش و بررسی است و هنوز تا مرحلهای که بتوان از آن بهعنوان یک روش درمانی استاندارد استفاده کرد، فاصله وجود دارد. پژوهشکده بینایی فارابی و بیمارستان فارابی از حدود سهسال پیش تاکنون، فعالیتهایی را در زمینه کاربرد سلولهای بنیادی در درمان مشکلات قرنیه و شبکیه آغاز کرده است و اخیرا از سلول بنیادی «پالپ دندان» در درمان بیماریهای شبکیه استفاده شده است که خوشبختانه دستاوردهای مثبتی را نیز بههمراه داشته است. از سوی دیگر همکاری میان بیمارستان فارابی و مؤسسه رویان در زمینه کشت سلولهای رنگدانهدار در شبکیه در حال شکلگیری است. 3- ژندرمانی روشی است که درباره کلیه بیماریهایی که زمینه ژنتیک دارند، کاربرد دارد و در آینده ممکن است این بیماریها کاندید درمان به روش ژندرمانی باشند. این رشته که به دانش بالا و شرایط ویژه سازمانی و اخلاقی نیاز دارد، حتی در کشورهایی که پیشرفتهتر هستند و فعالیتهای پژوهشی در این حوزه را زودتر آغاز کردهاند، قوانین سختگیرانهای در این زمینه وجود دارد. هدف از اعمال چنین قوانینی، متفاوت است، مثل جلوگیری از آلودگیهای ژنتیک، کنترل مسائل اخلاقی و پنهانماندن تکنیکهای مختلف این شیوه. در ایران نیز مبانی ژندرمانی در حوزه چشمپزشکی آغاز شده است و اقدامات اولیه در این حوزه صورت گرفته است. این فعالیتها از طریق شرایط ویژه و هماهنگی با مراکز مختلف در زمینه پیشرفتها و پیشنهاد همکاری از سوی چشمپزشکان ایرانی مقیم خارج از کشور که علاقهمند به انتقال این نوع دانش به ایران هستند، در حال انجام است. نوع درمان و موفقیتهای درمانی این روش به نوع بیماریها بستگی دارد؛ بهعبارتی هر چقدر زمینه ژنتیک یک بیماری سادهتر باشد، میزان موفقیت درمان در آن روش بیشتر خواهد بود. ناگفته نماند ژندرمانی در کنار منافعی که دارد، ممکن است عوارضی هم داشته باشد؛ برای مثال برخی اوقات برای انتقال یک ژن سالم، نیازمند یک ویروس هستیم تا ویروس روی ژنوم بنشیند. در حقیقت در ژندرمانی، حتما باید موارد اخلاقی را رعایت و اطمینان حاصل کرد این روش برای فرد مشکلی ایجاد نمیکند. بنابراین با توجه به ابعاد ناشناخته و خطرات این روش، ابتدا پژوهشهای زیادی در این زمینه باید انجام شود. ژندرمانی نهتنها نیازمند شناسایی ژنهای خود فرد است که باید ژنومهای والدین فرد را نیز شناسایی کرد. در برخی بیماریهای چشمی که به نابینایی و کمبینایی منجر میشود، حاملهای ژنتیک کاملا مشخص است. برای مثال در بیماریRP (که یک بیماری ارثی است و فرد از بدو تولد، مبتلا به کمبینایی است و با گذشت زمان نابینا میشود)، حاملهای ژنهای بیماریزا کاملا مشخص است. البته این بیماری انواع مختلفی دارد و انواع ژنها در آن دخیل هستند که بهطور طبیعی هرچه تنوع ژنها پیچیدهتر باشد، درمان دشوارتر است. شناسایی ژن بیماری «نوروپاتی» نیز که توسط یک RNA (ساختاری ژنتیک که شبیه DNA است) و توسط «میتوکندری» مادر و فقط در فرزند پسر ظهور مییابد، نیز بسیار راحت است و درصورتیکه بخواهیم از طریق ژندرمانی به درمان آن اقدام کنیم، کار نسبت به دیگر بیماریهای ژنتیک چشم، آسانتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.