|

انواع ترومای چشم و آسیب‌های ناشی از آن

مراقب بینایی خود باشید

علی طباطبایی .* فلوشیپ ویتره و رتین عضو هیأت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی دبیر علمی بیست‌ویکمین سمینارسالانه فارابی

تروما (ضربه) به چشم کودکان، ممکن است باعث آسیب‌رساندن به چشم شود که طیف این آسیب‌ها متغیر است. بیشتر این تروماها در خانه و بخش کمتری از آنها در مدرسه اتفاق می‌افتد. علت این صدمات، از موارد ساده مانند برخورد ناخن، انگشت و دست به چشم، تا برخورد و فرورفتن اسباب‌بازی، مداد و اجسام برنده مثل قیچی، چاقو، کارد میوه‌خوری، سیخ‌کباب و... به چشم کودکان متغیر است. برخورد اجسام نوک‌تیز، ازآنجاکه موجب بازشدن چشم می‌شود، جزء تروماهای «نافذ» محسوب شده و «ترومای چشم‌باز» نامیده می‌شود. در مواردی مانند برخورد ناخن یا انگشت با قرنیه که باعث خراش روی سطح قرنیه می‌شود، تروماها به‌صورت ضایعات سطحی هستند. این موارد، به‌دلیل سطحی‌بودن زخم، با بستن چند ساعت چشم یا حتی بدون بستن یا با استفاده از قطره آنتی‌بیوتیک ضعیف یا اشک مصنوعی -که به‌عنوان ابزاری برای پیشگیری از عفونت به‌کار می‌رود- زخم بهبود می‌یابد. در مواردی ممکن است تحریک چشم بر اثر ضربه، به ورم ملتحمه (غشای مخاطی نازک و شفافی که سطح داخلی پلک‌ها را مفروش کرده است) منجر شود که باز هم با قطره و پماد آنتی‌بیوتیک قابل درمان است. درمان ضایعات نافذ، بسته به‌شدت آن متفاوت است. این ضایعات ممکن است به‌صورت یک ضایعه کوچک در محیط قرنیه ایجاد شده باشد و تمام ضخامت قرنیه را دربر نگیرد که در چنین مواقعی به دلیل گسترده‌نبودن ضایعه، نتیجه درمان بهتر خواهد بود. مواقعی که ضایعه تمام ضخامت قرنیه را شامل نمی‌شود اما به علت آنکه کمی به جدار چشم نفوذ کرده، به ترمیم اولیه یا بخیه‌زدن نیاز دارد. به‌دلیل آنکه در این موارد، احتمال عفونت و آسیب شبکیه کمتر است، نتیجه درمان بهتر خواهد بود. چنین مواردی خوشبختانه معمولا باعث کاهش زیاد دید نمی‌شود. همان‌طور که ضایعه وسیع‌تر می‌شود و به مرکز قرنیه می‌رسد، نیازمند بخیه‌های بیشتر است و در نتیجه روی دید، اثر منفی بیشتری می‌گذارد و از نظر مدیریت درمان، نیازمند اقدامات گسترده‌تری است، حتی ممکن است، به آستیگماتیسم منجر شود و در نتیجه فرد در آینده نیازمند استفاده از عینک شود، یا اینکه باعث تنبلی چشم شود. در حقیقت بسته به گرفتاری ناحیه دچار تروما، صدمه به بینایی متفاوت است. یک پارگی سراسری قرنیه، احتمال کاهش دید، تنبلی عمیق و لک وسیع را به میزان زیادی افزایش می‌دهد. احتمال بهبود لک‌های وسیع، کم است و در کودکان، که همکاری کمتری دارند، درمان با دشواری همراه است. وقتی لک وسیع روی قرنیه و در مسیر بینایی قرار دارد، تا جایی که جلوی دید را گرفته، دید را به شکل ارگانیک کاهش می‌دهد و ممکن است باعث تنبلی شدید چشم شود. اگر این ضایعه به مردمک برخورد کرده، آن را باز کند، حتی در شرایط خوب، می‌تواند، سبب اخلال و پراکندگی دید شود. درصورتیکه تروما به عدسی چشم برخورد کند، سبب آب مروارید ضربه‌ای می‌شود که این مورد در کودکان، مشکلاتی را به‌همراه دارد و باعث کاهش دید می‌شود. بسته به سن فرد آسیب‌دیده، راه‌های درمانی متفاوت است؛ برداشتن عدسی چشم دچار آسیب تا 12سالگی، که همراه با «ویترکتومی قدامی» انجام می‌شود، یکی از این درمان‌هاست. در این روش، قسمت جلویی «زجاجیه» (ماده‌ای ژله‌مانند و شفاف که باعث حفظ شکل کروی چشم می‌شود)، برداشته می‌شود. در این روش، به‌دلیل احتمال زیاد کدرشدن کپسول، به‌ویژه در سنین کودکی، نیاز به برداشتن کپسول پشتی عدسی، احساس می‌شود. از دیگر روش‌های درمانی، جای‌گذاشتن لنز است، ولی در صورت آنکه صدمه زیاد باشد، ممکن است امکان گذاشتن لنز وجود نداشته باشد که درآن‌صورت، روش‌های دیگر از قبیل لنز روی چشم پیشنهاد می‌شود. ازآنجاکه تحمل این‌قبیل لنزها برای کودکان مشکل است، مسئولیتی سنگین برای پدر و مادر ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، احتمال ابتلا به عفونت و خارج‌شدن از چشم و هزینه زیاد آن از دیگر موانع به‌کارگیری این روش درمانی است. روش جایگزین برای این افراد، استفاده از عینک، قبل و بعد از عمل است، هرچند این روش هم مشکلات خودش را دارد. لنزهای داخل چشمی نیز بسته به اینکه فرد چه شرایطی داشته باشد، تجویز می‌شود. به عبارتی چنین آسیب‌هایی از خونریزی شبکیه گرفته تا سوراخ و جدا شدن آن، متغیر است. در ضایعاتی که حدود 4-3میلی‌متری حد فاصل قرنیه و صلبیه عقب‌تر می‌رود، احتمال آسیب به شبکیه بیشتر است. وقتی ضربه‌ای به چشم یک فرد بزرگسال وارد می‌شود، به‌دلیل واکنش نشان‌دادن سریع وی، از قبیل کشیدن سر به عقب و دیر بازکردن چشم، تا حد زیادی از آسیب‌ها در امان می‌ماند؛ اما در کودکان این‌گونه نیست و احتمال سوراخ‌شدن شبکیه بیشتر است. در مواقعی مشاهده می‌شود که تروما درست به مرکز بینایی برخورد می‌کند که متأسفانه این محل قابل ترمیم نیست و بسته به‌شدت ضربه، در مواردی به جراحی‌های متعدد شبکیه نیاز دارد که حتی ممکن است نتیجه خوبی هم دربر نداشته باشد و به کوچک‌شدن چشم و در مواقعی متأسفانه به تخلیه چشم نیز منجر شود. مسئله دیگر تروماهای کند یا «بلاند» مثل مشت یا ضربه چشم بر اثر برخورد با دستگیره در یا کنار مبل یا ته وسایل اسباب‌بازی است که هرچند جزء اشیای کند به‌شمار می‌روند، اما در مواقعی می‌تواند موجب پارگی سطح قرنیه شود. به عبارتی همانطور که بادکنکی براثر واردآمدن فشار پاره می‌شود، ضربه کند هم می‌تواند باعث پارگی کره چشم شود که از اصطلاح ترکیدن چشم برای آن استفاده می‌شود. در مواقعی که چشم بسته است اما ضربه‌ای (از یک خراشیدگی سطحی مثل مواردی که ناخن یا انگشت به چشم می‌خورد تا موارد شدیدتر)، به آن وارد شود، ممکن است به خونریزی در اتاق قدامی چشم، جداشدن مردمک از ریشه آن، پارگی مردمک، آب مروارید ضربه‌ای، جابه‌جایی عدسی، خونریزی داخل چشم، سوراخ‌شدن مرکز بینایی و جداشدن شبکیه منجر شود. فاجعه دیگر آن است که گاهی با ضربه‌های کند یا ضربه‌هایی که به چشم وارد می‌شود، عصب کلا کنده می‌شود. هرچند این پدیده نادر است، اما وقتی عصب کنده می‌شود، متأسفانه قابل جراحی نیست و نمی‌توان کاری برای بیمار انجام داد؛ برای مثال گاهی حتی ضربات غیرقابل‌باور (مانند وقتی دانش‌آموزی ناگهان برگشته و خودکار دوستش وارد چشمش شده)، سبب کنده‌شدن عصب بینایی شده است، به‌عبارتی حتی ضربه‌های کند نسبتا ناچیز نیز با مکانیسم خاص خود می‌تواند صدمات زیادی ایجاد کند. در مجموع، می‌توان گفت حدود 10درصد مراجعان به اورژانس بیمارستان فارابی، بر اثر تروما، با اقدامات اولیه درمانی بهبود می‌یابند و حدود پنج‌درصد دیگر که ضایعات بیشتری دارند، به‌دلیل آسیب‌های زیاد، نیاز به بستری‌شدن دارند. به عبارت دیگر علت حدود 10 تا 15درصد مراجعات کودکان و حدود 20 تا 30درصد مراجعات بزرگسالان به اورژانس بیمارستان فارابی، تروماست. علت تروما در بزرگسالان بیشتر حوادث شغلی، تصادفات و درگیری‌هاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.