چهکسی حباب اردوغان را شکست
اردلان صالحپور
عاقبت، انتخابات پارلمانی ترکیه برگزار شد، اما نشانی از سخنرانی در بالکن نبود؛ «احمد داوود اوغلو»، نخستوزیر ترکیه، در رجزخوانی پیشاانتخاباتی گفته بود: سخنرانی پیروزیمان را مثل انتخابات گذشته از بالکن بزرگ ساختمان مرکزی حزب برگزار میکنیم. به احتمال زیاد شوک ناشی از نتایج انتخابات، حداقل چندین هفته و شاید چندین ماه ادامه خواهد داشت. حزب حاکم «عدالت و توسعه» بازنده اصلی و حزب «دموکراتیک خلقها» نیز با گذر از حد نصاب انتخاباتی ١٠ درصد، پیروز واقعی این انتخابات بود. این شکست و پیروزی را چگونه میتوان تفسیر کرد؟ آیا صرف آرای بالای کردها و چپها و مخالفان اردوغان به دموکراتیک خلقها، او را زمینگیر کرد یا تحولات سیاسی و اقتصادی منطقهای یا اینکه ترکتازی اردوغان در مقام پاشای امپراتوری نوین عثمانی؟ آیا اصلا پس از ١٣ سال زمامداری یکطرفه حزب، چنین نتیجهای بد است؟ بیگمان نمیتوان یک فاکتور مشخص و نهایی را برای این شکست در نظر گرفت، اما میتوان رد نشانههای لولایی را یافت که درِ شکست این حزب بر پاشنه آن میچرخد. فراز پاشای تازه عثمانی بگذارید با این جمله گزارش مجله اکونومیست شروع کنم که دو هفته پیش از انتخابات ترکیه و با تیتر «چرا باید ترکها به کردها رأی دهند»، منتشر شد: «اردوغان در لیبرالیزهکردن اقتصاد و کشورش شکست خورد... رشد اقتصادی بسیار کند شده، لیره ترکیه زیر فشار است و صاحبان سرمایه نگران یک بحران پیشبینیپذیر در آینده هستند». میتوان از این تحلیل اینگونه نتیجه گرفت که بازیگران جهانی و منطقهای به اردوغان و حزبش پشت کردهاند و در یک توطئه حسابشده میخواهند پشت این لیبرال-محافظهکار را به خاک بمالند. با این وصف غرب احیانا درصدد حمایت از جریان ملیگرا و سکولار مقابل است و البته استفاده از کارت کردها علیه او؛ چیزی که اردوغان بیش از دو سال است که با دم و دستگاه تبلیغاتی خود در آن میدمد.اما آنروی سکه و حتی پیش از این دوسال، اتفاقهای بسیاری افتاده است؛ پروژه اسلام لیبرال اردوغان حکم شاهمهره غرب برای مداخله به اصطلاح نرمتر در «خاورمیانه جدید» را داشت.آنها همه حمایت سیاسی، اقتصادی و نظامی خود را پشت این پروژه و به رهبری اردوغان سرمایهگذاری کردند. اقتصاد کشور رشد کرد، لیره ترکیه جان گرفت و مسلمانهای لیبرال کراواتزده در اجلاسهای اقتصادی- ایدئولوژیک بینالمللی جای ژنرالهای عبوس ارتش را گرفتند و بر صندلی سوگلیهای چنین مجالسی تکیه زدند. ترکیه با دکترین تنش صفر در منطقه و اعتمادبهنفس روزافزونش، تبدیل به بازیگر یکهتاز منطقه شد. بهار عربی و دومینوی سقوط دولتهای کشورهای متحد منطقهای شروع شد و عقربه دکترین تنش صفر، بر مدار سیاست مداخله مستقیم در بحران خاورمیانه چرخید. روند شروع این سیاست همزمان بود با اوج امیدواری مردم منطقه به رهایی از دیکتاتورها. ترکیه با مداخله مستقیم خود در وضعیت کشورهای درگیر بحران، دورنمای پیشرفت و غرور اسلامی-ترکی خود را به آنها نشان میداد. در چنین بزنگاهی و با پشتوانه اقتصاد روبهرشد، و حمایتهای سیاسی-نظامی بینالمللی، پروژه تنش صفر آشکارا تبدیل به پروژه امپراتوری عثمانی نوین شد. اوج این اقتصاد شکوفا در شرایط سقوط شدید بازارهای مالی و اقتصادی جهان بود. ترکیه روبهرشد نیازمند شدید انرژیای بود که با وجود گرانی بیسابقه آن، میتوانست از بازارهای منطقهای و کشورهای همسایه به شکل ارزانتری آن را تهیه کند. اردوغان دیگر نه در هیبت مسلمانی لیبرال و بازیگری مقیّد به قانون اساسی، که در شمایل پانترکی جسور و تمامیتخواه ظاهر شد که در هرچه بود دست بُرد تا از کابوس قرن بیستویکمی خاورمیانه، به موقعیت سیاسی-ایدئولوژیک و حتی جغرافیایی پیش از جنگ جهانی اول بازگردد. به یُمن این پیشرفت، کاخ عظیمی برای خود ساخت و به سبک «پاشاهای عثمانی» از میهمانان و هیأتهای خارجی دعوت بهعمل میآورد. کار تا اجباریکردن «آموزش زبان و رسمالخط عثمانی» در مدارس هم پیش رفت: تربیت نسل تازهای از فرزندان امپراتوری، به سیاق سریالهای پایانخوش نسخه ترکی آن. فرود رئیسجمهور همهکاره اما راه اردوغان و حزبش از دل پیچیدگیها و شکست جغرافیای برآمده از پیمانهای سور و لوزان، حبابیبودن بخشی از توسعه اقتصادی و سیر نزولی و کند آن، بهویژه بعد از ٢٠١٢، آمارهای صعودی نرخ بیکاری و برخورد سخت با نهادهای مدنی و جامعه مطبوعات، نهتنها به پیروزی نینجامید، بلکه او را در ورطه شکستهای پیدرپی انداخت: خود، خانواده و حزبش در فساد اقتصادی و امنیتی گستردهای فروغلتیدند، به سانسور هرچه بیشتر مطبوعات روی آورد و بهتنهایی درصدد یکهتازی برآمد؛ از تعیین خبر زیرنویس فلان شبکه تلویزیونی و انتخاب یکبهیک نامزدهای مجلس گرفته تا جمعکردن سروته ریاستجمهوری و نخستوزیری در دوره خودش. پروژه صلحی که اینهمه با آن مانور داد، به سنگ محک کوبانی برخورد؛ با وجود همبستگی منطقهای و جهانی با مدافعان کوبانی، اردوغان و حزبش آشکارا اعلام کردند برای آنها، مدافعان کوبانی و داعش در یک جبهه تروریستی هستند؛ البته چنین نامگذاریای پیشاپیش حامل یک دروغ مضاعف بود: نه داعش، که جبهه کوبانی برای آنها تروریست بود. حمایتهای آشکار و نیمهآشکار حزب عدالت و توسعه از داعش، و هیزم آتشافزای جنگ داخلی سوریه شدن، کار را برای سیاست منطقه ترکیه بسیار آشفته کرد. سرکوب خونین قیامهای مردمی کردستان برای حمایت از کوبانی نیز کار آنها را در کردستان یکسره کرد. در انتخابات پیشین از 11 نماینده دیاربکر، شش نفر متعلقبه حزب عدالت و توسعه بودند و در انتخابات این استان تنها به یک کرسی بسنده کردند. هیچ کشور همسایهای نیز وجود ندارد که بر مدار دکترین پیشین تنش صفر سیر کند؛ همه و هریک بر سر یک یا چند موضوع با ترکیه در تنشاند. شکست اردوغان در بازی متقابل با جوان حاضرجواب کُرد، «صلاحالدین دمیرتاش»، از سال پیش آغاز شد؛ در همان انتخابات ریاست جمهوریای که نزدیک 10 درصد آرا را کسب کرد. در تمام این یک سال، دمیرتاش بارها و بارها او را به باد سختترین انتقادات گرفت و توانست در هیأت مبارزهطلبی جسور حاضر شود و کمپین ضداقتدارطلبی اردوغان را به پیش برد. دمیرتاش در پاسخ به پرسش «برادرت کجاست؟» گفت: «برادرم در جبهه «شنگال» با تروریستهایی میجنگد که اردوغان و حزبش آنها را فرستاده و تسلیح کردهاند». دمیرتاش در آخرین سخنرانی خود در فراکسیون کُردها در پارلمان، کوتاهترین سخنرانی تاریخ رهبران در فراکسیونهای حزبی را ایراد کرد: «پیام ما به اردوغان روشن است تا یک (دموکراتیک خلقها)ای در ترکیه مانده باشد، اجازه نخواهیم داد رئیسجمهور [همهکاره] شوی» و چنین نیز شد. شراکت این دو حزب در «پروسه صلح» ترکیه و گفتوگوهای آمرلی مانع نشد که دموکراتیک خلقها تبدیل به آخرین و محکمترین ضربه به حزب عدالت و توسعه شود. چند ساعت پس از آشکارشدن نتایج اولیه انتخابات، «بولنت آرنچ»، جانشین نخستوزیر ترکیه، حضور خود در سیاست را با چنین جملاتی به پایان برد: «دموکراتیک خلقها، نوک پیکان حمله به عدالت و توسعه بود و برنده اصلی انتخابات نیز همین حزب است». با توجه به این شکست معنادار حزب عدالت و توسعه، این حزب دیگر نمیتواند به سیاق ١٣ سال گذشته سکان کامل مجلس و دولت را در دست بگیرد. رؤیای تبدیل نظام پارلمانی به ریاستی و تغییر قانون اساسی نیز تکلیفش با این انتخابات مشخص شد. با این تعداد کرسی، حزب حاکم حداقل در موارد زیر نمیتواند به تنهایی تصمیمگیر اصلی باشد: 1- نمیتواند بهتنهایی رئیس مجلس را انتخاب کند. 2- در تعیین برنامه و دستور کار مجلس و کنترل یکطرفه در قدرت قانونگذاری ناتوان است. 3- جمعآوری آرای لازم برای پروژهها و برنامههای پیشنهادی حزب در پارلمان سخت خواهد بود. 4- بسیاری از اعضای کمیسیونهای مختلف پارلمان را از دست خواهد داد. 5- نمیتواند مانع تحقیقوتفحص پارلمان از فساد وزرای دولت سابق شود. 6- نمیتواند تنها کاندیداهای خود را برای تصدی پستهای حساسی همچون دادگاه قانون اساسی و دیوان عدالت اداری انتخاب کند. 7- ازدستدادن اکثریت مدیران ارشد سازمانهای رادیویی و تلویزیونی ترکیه. 8- تصمیمگیری برای جنگ در انحصار آنها نیست. 9- به تنهایی نمیتواند اقدام به فرستادن ارتش به بیرون از خاک ترکیه کند. اکنون کردها با دستیابی به 82 کرسی پارلمانی، در مقام حزب سوم جای گرفته و حتی بر حزب «حرکت ملی» که گرایشهای فاشیستی دارد، پیشی گرفتهاند. بنا به نتایج اولیه انتخابات پارلمانی ترکیه، نزدیک به 40 درصد نامزدهای پیروز حزب دموکراتیک خلقها، زنان هستند. بهاینترتیب برای نخستینبار رکورد میزان حضور زنان در انتخابات پارلمانی ترکیه توسط این حزب شکسته شده است. هرچند اکنون سخنگفتن از چگونگی تشکیل حکومت آینده یا حتی برگزاری انتخابات پیش از موعد -درصورتیکه تا 45 روز احزاب برنده نتوانند به تشکیل حکومت دست بزنند- زود است، اما آنچه مبرهن است، شکست حباب عثمانیگری در قالبی نوین بود که کُردها بر آن تیر خلاص زدند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.