|

تغییر نقشه خاورمیانه با ظهور داعش

نقشه خاورمیانه به سبب فعالیت‌های گروه شورشی‌ای که خود را دولت اسلامی عراق و شام می‌نامند (داعش) و دیگر گروه‌های شبه‌نظامی در این منطقه، تغییر کرده است. حدود یک قرن پس از آنکه حد و مرزهای خاورمیانه توسط کشورهای استعمارگر انگلیس و فرانسه تعیین شد، تحولات مختلف، سبب تغییر نقشه کشورهای این منطقه شده است. کشورهایی که براساس خواست و طراحی‌های مورد نظر لندن و پاریس ایجاد شده بودند، اکنون با قلمروهایی جایگزین شده‌اند که براساس دیدگاه‌های جهادگران، ملی‌گرایان، شورشیان و جنگ‌طلبان تعیین شده‌اند. مرز بین عراق و سوریه تحت کنترل داعش است؛ کردهای سوریه در حال تجربه نوعی خودمختاری به سبک همتایانشان در عراق هستند و همچنین رهبران قومی و قبیله‌ای نیز در حال حکومت در بخش‌هایی از لیبی و یمن هستند. با متلاشی‌شدن برخی از این کشورها، پایتخت‌هایی که زمانی بسیار قدرتمند بودند، درحال‌حاضر به‌صورت قابل‌توجهی ضعیف شده‌اند. دیگر کشورهای جهان ممکن است سفارتخانه‌هایی در خاورمیانه داشته باشند، اما به‌صورت قابل‌توجهی وزارتخانه‌هایی مؤثر و کار آمد در این کشورها وجود ندارد که بتوان با آنها وارد تعامل و همکاری شد. دولت‌های بغداد، دمشق و صنعا درحال‌حاضر قادر نیستند خواست و اراده خود را بر بخش‌های بزرگی از کشورهایشان اعمال کنند. «فواذ جرجیس»، استاد مسائل سیاسی، در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی «بی‌بی‌سی»، گفت: «کشورهایی که در منطقه وجود دارند، در زمینه استفاده از نیرو درواقع هیچ قدرتی ندارند». این به آن معناست که برخی از دولت‌های مرکزی در حال حاضر برای دفاع از خود به شبه‌نظامیان و بازیگران غیردولتی متکی هستند. قاچاق حتی مهم‌ترین منبع موجود در منطقه خاورمیانه یعنی نفت، تقریبا از کنترل دولت‌های مرکزی خارج شده است. حدود یک دهه است که کردهای عراق زیرساختی قانونی برای صادرات نفت ایجاد کرده‌اند و این در حالی است که شورشیان در لیبی و داعش از طریق صنعت نفت، کسب درآمد می‌کنند. در حالی‌که فروش نفت خام برای بازیگران غیردولتی دشوار است؛ قاچاق محصولات پالایش‌شده به‌مراتب کار آسان‌تری است. «جان همیلتون»، مشاور صنعت نفت، می‌گوید: «در سراسر مرزهای مذهبی و ایدئولوژیکی یک شبکه وجود دارد که براساس آن، افرادی وجود دارند که به خرید و فروش نفت، گازوئیل و بنزین در سراسر منطقه می‌پردازند و این تجارتی بسیار پرسود است».دلایل بسیاری برای توجیه این تغییرات در سراسر خاورمیانه وجود دارد. تحلیلگران بسته به دیدگاه‌هایشان به موضوع شکست ملی‌گرایی اعراب، فقدان پیشرفت‌های دموکراتیک، پایین‌بودن سطح استانداردهای آموزشی، فساد، غربی‌گرایی در زمینه تجاری، صهیونیسم و احیای اسلام افراطی در سطح جهان اشاره می‌کنند. اما شاید مهم‌ترین تحولی که خاورمیانه را به این‌سو سوق داده است، «فرقه‌گرایی» باشد. در زمان‌های گذشته، ابرقدرت‌های جهانی قادر بودند کشورهای خاورمیانه را دست‌نخورده باقی نگه دارند اما در حال حاضر نه واشنگتن و مسکو این قدرت را دارند و نه برای یکپارچه نگه‌داشتن کشورهایی مانند سوریه، لیبی، یمن و عراق اراده کافی دارند. سؤالی که بیشتر دیپلمات‌های غربی مطرح می‌کنند، این نیست که نظم قدیمی را بار دیگر می‌توان احیا کرد یا خیر، بلکه آن است آیا کشورهایی که مرزهایشان دچار تغییر نشده است مانند مصر، اردن، بحرین و حتی عربستان‌سعودی را می‌توان در این راستا حفظ کرد یا خیر. بیشتر کشورها در خاورمیانه در پی جنگ جهانی‌اول ایجاد شدند. توافق‌نامه سایکس-‌پیکو و برخی موافقت‌نامه‌های دیگر، بین شماری از کشورهایی حاصل شد که براساس آن، مرزهای کنونی در خاورمیانه تعیین شدند. سایکس‌- پیکو چه توافق‌نامه‌ای بود؟ موافقت‌نامه سایکس-پیکو، توافقی سری میان بریتانیای کبیر و فرانسه بود که در ماه می ۱۹۱۶ در خلال جنگ جهانی‌اول و با رضایت روسیه برای تقسیم امپراتوری عثمانی، منعقد شد. این توافق‌نامه به تقسیم سوریه، عراق، لبنان و فلسطین میان فرانسه و بریتانیا منجر شد. این مناطق قبل از آن تحت کنترل ترک‌های عثمانی قرار داشتند. هریک از این کشورها تحت حاکمیت انگلیس و فرانسه قرار گرفتند. نام این توافق‌نامه از مذاکره‌کنندگان آن یعنی سر «مارک سایکس» انگلیسی و «ژرژ پیکوی» فرانسوی گرفته شده است. تغییردهنده بازی با به وجودآمدن اسرائیل در سال 1948، بزرگ‌ترین تغییردهنده شرایط ظهور کرد. اکنون مرزهای فلسطین اشغالی همچنان یک مسئله لاینحل باقی مانده است. «تزیپی لیونی»، معاون جدید وزارت خارجه «بنیامین نتانیاهو»، نخست‌وزیر اسرائیل، اخیرا به کادر دیپلماتیک اسرائیل گفته است: «آنها باید به جهان بگویند کرانه‌باختری به یهودیان تعلق دارد».برخی از فلسطینی‌ها نیز رؤیای تغییر مرز را در سر می‌پرورانند. «رزماری هولیس»، استان دانشگاه «سیتی» در لندن، می‌گوید: «آنها شاهد آشوب‌ها در عراق و سوریه هستند و این نیروی شورشی داعش نامیده می‌شود. این تنها نیروی تغییردهنده بازی محسوب می‌شود که ممکن است درنهایت، همه مرزها را تغییر دهد». او همچنین بر این باور است که «در غیراین صورت، آنها آینده خود را در فقر و بدبختی می‌بینند».منطقه خاورمیانه سال‌هاست که با آشوب و درگیری دست‌وپنجه نرم می‌کند. بسیاری در منطقه به‌صورت قابل‌توجهی درگیر مذهب و ایدئولوژی هستند تا ملی‌گرایی. از نظر آنها -چه محافظه‌کاران، چه لیبرال‌ها، چه افراد مذهبی و چه سکولارها- اولویت، تغییر مرزهای موجود روی نقشه نیست، بلکه اولویت آنان، گسترش دیدگاه‌هایشان درباره چگونگی سازماندهی جوامع است.

منبع: بی‌بی‌سی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.