|

شبی در زندان؛ زنده‌باد آزادی

یک گل سرخ و قصه قصر

غلامرضا امامی . نویسنده و مترجم

پیشنهاد کردند که شبی را در سلول‌های انفرادی زندان قصر به‌سر برم و یاد رادمردان آزاده‌ای را که برای آزادی به زندان افکنده شدند، گرامی دارم. در آن زندان، سال‌های فراوان، «آن پیر پاک ما»؛ آیت‌الله طالقانی و یارانش در بند بودند و من هرگاه که توفیقی دست می‌داد، به دیدار ایشان و یارانشان می‌رفتم؛ او و یاران آزاده پاک‌نهادش را می‌دیدم، اما از درون زندان، از بندهای عمومی و سلول‌های انفرادی خبر نداشتم. هرچند زمانی خود زندانی سیاسی بوده‌ام؛ سال 1357، در زندان کمیته مشترک و «میهمان این آقایان». قرار شد از میان چهره‌ها هرکس، چهره‌ای را برگزیند و به زبان او و به نام و یاد او در زندان قصر قلم بزند.من طالقانی را برگزیدم. در بدو ورود به زندان، لباس‌های زندانیان به تن شد. شماره‌ای در جلو سینه نصب و پاسبانان مرا به سلول انفرادی بند زندانیان سیاسی؛ به سلول شماره 14 هدایت کردند. در زندان قصر، سال‌های متوالی، آزادگان و بزرگمردانی چون آیت‌الله طالقانی شب‌های درازی را در سلول‌های سخت سیمانی به‌سر برده بودند؛ به امید دمیدن و دیدن خورشید آزادی. با خود شعر زیبای دوستم زکریا تامر، ادیب یگانه جهان عرب را زمزمه می‌کردم؛ «من و زندانبان هردو در زندانیم/ من از میله‌های زندان به روشنایی می‌نگرم/ و او به تاریکی». شبانه در سلول قصه‌ای رقم زدم؛ با نام «من خواب دیده بودم». صبح با صدای ضربه‌ای به در آهنی، از خواب برخاستم. مأموری که لباس زندانیان را به تن داشت، ساندویچ تخم‌مرغ و چای آورد. چهره‌ای مهربان، آرام و آشنا داشت؛ او کسی نبود جز زندانی سابق؛ سیدمهدی غنی. در هواخوری، دوستان دیگری چون محسن هجری، مهدی رجبی، رضا خوشدل‌راد، مرتضی برزگر، هادی خورشاهیان، جعفر توزنده‌جانی و علیرضا محمودی‌ایرانمهر را دیدم. باز به سلول برگشتیم؛ ساعتی گذشت تا «عرفان نظرآهاری»، فرمانده زندان، فرمان آزادی را صادر کرد. در شگفت شدم، این‌بار بانویی، مردان را شبی به زندان افکنده بود. یکی از دوستان به شوخی گفت: «ما مردان سال‌هاست که در بند و زندانی زنانیم». در راه، عرفان، شاخه گل سرخی به دستم داد و من قصه‌ام را به او سپردم. عجیب آنکه او خبر نداشت؛ قصه من، قصه بذر گلی است و شاخه گلی که زندان زمین را می‌شکافد و به خورشید آزادی بوسه می‌زند؛ آزادی،‌ ای خجسته آزادی. قصه قصر اما آن شب چطور گذشت؟ «در اینجا چهار زندان است/ به هر زندان دو چندین نقب/ در هر نقب چندین مرد در زنجیر...». این شعر را احمد شاملو در زندان قصر و در توصیف آن سرود؛ زندانی که در زمانه خودش میزبان بزرگان زیادی بود؛ از بزرگ علوی گرفته تا اخوان‌ثالث و فرخی‌یزدی که در اوایل حکومت پهلوی به زندان قصر افتاد و سرانجام در همان‌جا هم با آمپول هوا او را کشتند. در سلول انفرادی، یزدی دیوارها را از شعر سیاه کرده بود؛ سلولی که هنگام مرمت زندان قصر، این شعر روی دیوارش حک شده بود؛ «بی‌گناهی‌گر به زندان مرد با حال تباه ظالم مظلوم‌کش هم تا ابد جاوید نیست» مهدی اخوان‌ثالث هم «در حیاط کوچک پاییز در زندان» را در زندان قصر سرود؛ شعرهایی که با حبسیه «من این پاییز در زندان...» آغاز می‌شد. همان‌طور که گفتم، در سال‌های پیش از انقلاب برای ملاقات آدم‌هایی مثل مهندس مهدی بازرگان و آیت‌الله طالقانی زندان قصر را دیده بودم، برای دیدار دوستان و سروران زندانی به آنجا می‌رفتم،؛ اما داخل زندان را ندیده بودم. امروز که در باغ‌موزه زندان قصر قدم می‌زنم؛ بیش از هرچیز دستاوردها و هنرهای زندانیان فعلی زندان اوین برایم جالب بود. تابلوهای نقاشی، فرش‌های دست‌بافت، مبل‌های چوبی و هنرهای دستی که زندانیان فعلی زندان اوین آن را ساخته بودند. راهنمای زندان گفت برخی از این کارها دسته‌جمعی است و مثلا یک زندانی محکوم‌به‌اعدام تا نیمه فرشی را بافته و پس از او زندانیان دیگری دنباله کار را گرفته بودند. دنیا‌ دار مکافات است در بند عمومی هم نوایی پخش می‌شد و صدایی خوش از یک زندانی دوران قبل از انقلاب که صدایش از رادیو ایران پخش شده بود، اکنون به گوش می‌رسید. پس از گذشت سال‌ها او خوش می‌خواند: «به قمارخانه رفتم همه پاکباز دیدم چو به صومعه رسیدم همه زاهد ریایی» در بند عمومی به یاد 53 نفر افتادم... به یاد آزادگانی که سال‌ها عمرشان را در این چارچوب سیمانی سخت گذرانده بودند.به یاد دوست یگانه ازکف‌رفته‌ام افتادم؛ زنده‌یاد خسرو گلسرخی که ماهی چند میهمانم بود در خانه کوچکم در لاله‌زار نو. این یادها برایم زنده شد و بر دیوار زندان تصویر و عکس آزادگانی را دیدم از هر گروه، که برای آزادی و دفاع از حق و عدالت شب‌های بسیار و روزهای فراوانی را در این زندان گذرانده بودند. سلول پزشک احمدی هم بود که روزگاری آزادگان و زندانیان را در این زندان با آمپول هوا می‌کشت و گردش زمانه چنان شد که خود در این زندان زندانی و کشته شد. «دیدی که خون ناحق پروانه شمع را چندان امان نداد که شب را سحر کند» شب جمعه ۱۳ آذر به سلول انفرادی رفتم. بنا شد هر کس قصه مردی زندانی را بنویسد و من در سلول انفرادی با قلم و کاغذی که به دست داشتم، به نام و به یاد طالقانی، قصه‌ای را نوشتم و به آنها سپردم. شب شگفتی بود، گویا صدای زندانیان را می‌شنیدم و کبوتری که از پشت شیشه بلند و میله‌های آهنی به شیشه می‌کوفت، با این کوبیدن ندای آزادی سرمی‌داد. با خود اندیشیدم زندان نخست در دل و اندیشه پدید می‌آید و آن‌گاه قفس‌های آهنی و سیمانی به این اندیشه جامه‌عمل می‌پوشانند. در راه که از زندان بازمی‌گشتم؛ به عرفان گفتم کاش جهان بی‌زندان بود. به یاد فرخی‌یزدی، شاعر لب‌دوخته افتادم که در همین زندان و در همین سلول‌ها بود که کشته شد... که مرد... اما ماند و این شعر فرخی را زیر لب زمزمه کردم: «آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی / دست خود ز جان شستم از برای آزادی».به خانه که رسیدم؛ نازنین یار مهربانی زنگ زد؛ از شب در پی‌ام بود و نگرانم شده بود. تلفنم در دسترس نبود. قصه قصر را برایش حکایت کردم؛ به خنده گفت: «رضا! پس خوش گذشت و از زندان و قفس آزاد شدی» در جوابش گفتم: «چه خوش است حال مرغی که قفس ندیده باشد/ چه نکوتر آنکه مرغی ز قفس پریده باشد/ پر و بال ما بریدند و در قفس گشودند/ چه رها چه بسته مرغی که پرش بریده باشد»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.