|

پرسش از فلاسفه درباب موسیقی

ترجمه‌ بابک ولی‌پور

آیا موسیقی بدون شنونده وجود دارد؟ این پرسش، برآمده از دسته پرسش‌های افتادن درخت در جنگل است که دچار تغییر اساسی شده است. آیا صدا بدون شنونده وجود دارد؟ اگر موسیقی توسط یک موسیقی‌دان خلق می‌شود، آیا مهم است که کسی آن را بشنود؟ آیا موسیقی صرف اینکه از روی هدف خلق شده، ارزشی بیشتر از صداهای تصادفی دارد؟ آیا این هدف به آن ارزشی بیش از امواج صوتی دیگر می‌دهد؟ کیفیات بیانگرانه موسیقی پاسخ از چارلز تالیافرو: اینها سؤالات مهمی است. اگر منظور از موسیقی، شنوایی واقعی اصوات باشد، به نظر می‌رسد که پاسخی مانند افتادن درخت در جنگل داشته باشد. بدون کسی برای شنیدن، صدا و بنابراین موسیقی‌ای وجود نخواهد داشت. تعریف موسیقی با تأکید بر نقش صداها موضوع مهمی در فلسفه موسیقی است. برای نمونه، جرولد لوینسون موسیقی را این‌طور تعریف می‌کند: «صداهایی که موقتا توسط شخص به‌منظور پربارکردن یا افزایش تجربه از طریق توجهی فعالانه (مانند گوش‌کردن، رقص و اجرا) به اشکال ابتدایی یا میزان‌های معنادار سازمان‌دهی می‌شود». اما اگر چیزها را کمی تغییر دهیم و به آهنگ‌سازی بیندیشیم، در آن صورت سؤال شما درباره فرد موسیقی‌دان بسیار جالب می‌شود. تصور کنید که یک موسیقی‌دان اثری مانند سمفونی نهم [بتهوون] ساخته است؛ شاید تمامی نت‌ها را نوشته باشد، اما قطعه هرگز اجرا نشده است. در این مورد، من فکر می‌کنم بسیاری از ما خواهیم گفت اثر موسیقایی وجود دارد حتی اگر هیچ صدایی براساس نت نوشته‌شده در میان نباشد. من حتی می‌خواهم بگویم که این ممکن است که در تمامی انواع آهنگ‌سازی، مادامی که یک نفر به‌سادگی آثار را در سرش می‌سازد وجود داشته باشد (یا بتواند وجود داشته باشد) حتی در حالتی که نوشته نشده باشد و هرگز درباره‌اش به کسی حرفی زده نشده باشد. اما در مورد صداهای تصادفی، متضاد و هدفمند؛ به نظر می‌آید تعریف لوینسون صداهای تولیدشده غیرانسانی (مثلا پرندگان) و صدای تنها (مانند باد میان درختان) را در خود راه نمی‌دهد. شاید تمایل داشته باشید با این جنبه از دیدگاه او مخالفت کنید. اما یک دلیل برای ایفای نقش چنین تفکر شخص‌محور و غایت‌نگر در موسیقی این است که بسیاری از ما معتقد به کیفیات بیانگرانه موسیقی یا حالات (لذت، خشم، یأس و...) آن هستیم و این دشوار است که به صداهایی فکر کنیم که به‌مثابه کیفیات بیانگر، غایتمند نیستند. البته مسائل را برخی موسیقی‌دانان معاصر که استفاده‌های فراوان از امواج صوتی تصادفی می‌کنند، پیچیده‌تر کرده‌اند.

فلوت همیشه بیانگر صدای پرنده نیست آیا موسیقی یک زبان محسوب می‌شود؟ اگر چنین است، یک زبان باید دارای چه شرایطی باشد؟ پاسخ از مارک اسپرواک: تعریفی از زبان که مناقشه‌برانگیز نباشد، در دست نیست. با وجود این، یک شرط که اغلب لحاظ می‌شود این است که باید قوانینی درباره چگونگی ترکیب‌شدن عناصر مختلف یک زبان با یکدیگر وجود داشته باشد (نحو). شرط دیگر آن است که عناصر یک زبان باید محتوای بیانگر داشته باشند (معنا‌شناسی). موسیقی شرط اول را به شکل مستدل داراست: شخصی که علاقه‌مند به ساختن موسیقی است، نمی‌تواند نت‌ها را به هر شیوه‌ای با هم بنوازد.اما به نظر می‌رسد که در شرط دوم موسیقی مردود است: مشخص نیست که نت‌های منفرد موسیقی اصلا چیزی را بیان می‌کنند. ممکن است کسی این‌طور استدلال کند که گاهی عبارت‌هایی در موسیقی دارای حالت بیانگری هستند: برای‌مثال، خط‌های ‌سازی مختلف در «پیتر و گرگ» اثر پروکفیف بیانگر جنب‌وجوش حیوانات مختلف است. اما این [حالات] به موارد نسبتا معدودی از بازنمایی اشاره دارد؛ آنها عمومیت و نظام‌مندی لازمی که از یک زبان انتظار می‌رود را ندارند. (برای مثال فلوت در موسیقی همیشه بیانگر صدای پرنده نیست، یا اصلا بیانگر چیزی نیست). حتی اگر موسیقی بر اساس مصداق بالا در شمار زبان نباشد، به آن معنا نیست که ارتباط‌های جالبی میان زبان و موسیقی وجود ندارد یا قابلیت‌های زبانی و موسیقایی ما در نسبت با هم نیستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.